AI Summary & Key Takeaways
AI InsightIn this article the historical development of the past tense suffix has been examined, the function and development of the past tense suffix has been revealed by making use of grammar studies prepared on Uzbek and some works written in Uzbek.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
The Uzbek language, which is one of the modern Turkic languages, is the continuation of the language generally called Chagatai or Chagatai Turkic, which is also called eski o'zbek adabiy tili (old Uzbek literary language) by the Uzbeks, has an important place in the Turkic languages or the South-East Group Turkic Dialects (together with the New Uyghur). It is a language that differs from the languages in the South-West Group Turkic Dialects in many aspects compared to Turkish. One of these differences is undoubtedly the time suffix. One of them is the past tense suffix. The past tense (uzoq o'tgan zamon) in Uzbek is formed by the suffix -gandir which is a combination of -gan and -dir. It refers to an event that has already taken place. There is another suffix with a similar function. This suffix has lost its gerund function and has gained a function that includes meaning based on the narration of others. The striking feature of the suffix is that while it takes the suffix of first and second personal pronouns after it, it takes the suffix -di (dir <dur <dur, <turur) in the third person when used in simple tenses. The suffix -di is sometimes used in the third person plural. For this reason, the past tense suffix -(i)b in Uzbek language, its diachronic (diachronic semantics) historical development, and its simultaneous (synchronous systematic) aspect in other Turkic languages a different feature is noteworthy. This feature is that it takes on the function of a past tense suffix over time while it is in the gerund suffix function. To clarify the difference between the two, it can be said as follows. In Uzbek, the suffix -gan is used to describe what happened long ago, while the suffix -(i)b has the function of the past tense which is learned based on the narration of others. In the first and second persons, personal pronouns are used, while in the third persons, the -di form of the verb tur-, which started to be added in the Khwarazm Turkic period is used. In this article the historical development of the past tense suffix has been examined, the function and development of the past tense suffix has been revealed by making use of grammar studies prepared on Uzbek and some works written in Uzbek.
Özet
Özbeklerce eski o'zbek adabiy tili (eski Özbek edebî dili) olarak adlandırılan genel olarak Çağatayca veya Çağatay Türkçesi olarak adlandırılan dilin devamı niteliğindeki modern Türk dillerinden birisi olan Özbek dili, Türk dilleri veya Türkiye'de yaygın kullanımla Güney-Doğu Grubu Türk Lehçeleri (Yeni Uygurca ile birlikte) içinde önemli bir yere sahiptir. Güney-Batı Grubundaki dillerden Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında birçok yönüyle farklılık gösteren bir dildir. Bu farklılıklardan birini de hiç kuşkusuz zaman ekleri göstermektedir. Bunlardan birisi öğrenilen geçmiş zaman ekidir. Özbekçede öğrenilen geçmiş zaman (uzoq o'tgan zamon), -gan eki ve bu eke getirilen -dir ekiyle birlikte ortaya çıkan -gandir eki ile anlatılır. Bu ekİk, anlam olarak daha önceden gerçekleşmiş bir olayı ifade eder. Benzer işlevde -(i)b eki kullanılmaktadır. Bu ek ulaç eki işlevini yitirerek başkalarının anlatımına dayalı anlamı içeren bir işlev kazanarak öğrenilen geçmiş zaman eki olmuştur. Ekin dikkat çeken özelliği basit zaman çekiminde kendisinden sonra birinci ve ikinci kişilerde kişi zamirleri ekini alırken üçüncü kişilerde ise -di (dir <dur <durur <turur) ekini almış olmasıdır. Ekin bu biçiminin, üçüncü çoğul kişilerde kullanılmadığı görülebilmektedir. Bu nedenle Özbekçede öğrenilen geçmiş zaman işlevindeki -(i)b ekinin ortaya çıkışı, art zamanlı (diyakronik semantik) olan tarihsel gelişimi, diğer Türk dillerinde eş zamanlı (senkronik sistematik) yönü dışında farklı olan özelliği dikkat çekmektedir. Bu özellik de ulaç eki işlevindeyken zamanla geçmiş zaman eki işlevini üstlenmesidir. -gan ile -(i)b ekleri arasındaki farkı belirginleştirmek için şöyle denebilir. Özbekçede çok önceden olup bitmişliği anlatmak için -gan eki kullanılırken -(i)b eki, başkalarının anlatımına dayalı öğrenilen geçmiş zaman işlevindedir. Bir başka ifadeyle başkasından duyulmuş veya sonradan öğrenilmiş bir olayı anlatmak için başvurulan bir zaman ekidir. Birinci ve ikinci kişilerde kişi zamirleri gelirken üçüncü kişilerde Harezm Türkçesi devrinde ekleşmeye başlayan tur- fiilinin -di ekine dönüşmüş biçimi kullanılır. Bu makalede bir yandan öğrenilen geçmiş zaman ekinin tarihsel gelişimi irdelenmeye çalışılmış, diğer yandan Özbekçe üzerine hazırlanmış dil bilgisi çalışmalarından ve Özbekçe yazılmış kimi eserlerden yararlanılarak öğrenilen geçmiş zaman ekinin işlevi ve gelişimi ortaya konulmaya çalışılmıştır.