SavedAdd your journal

Journals / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 15 Sayı: 1

Mapping the Dialect Density of the Qurʾān: In the Context of ʿAṭā b. Abī Rabāḥ’s Gharīb al-Qurʾān

Kur’ân Lehçe Yoğunluğu Haritalandırılması: Atâ b. Ebî Rabâh’ın Garîbü’l-Kur’ân’ı Bağlamında

Fatma Yalnız(İstanbul Medeniyet Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi, Tefsir Anabilim Dalı)0000-0003-3152-7094
Sümeyye Revşen Okumuş(HİTİT ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, ARAP DİLİ VE BELAGATI ANABİLİM DALI)0000-0002-1466-6263
Pages
151–183
Publication Date
2025-04-03
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

According to the analysed data, it was seen that the Qurʾān consciously constructed a meta-language.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:In the history of exegesis and the Qurʾān, there have been debates about the nature of the al- Qurʾānic language, and today there is still no common opinion on this issue.
📊
Key Findings & Data:Abī Rabāḥ (d. 114/732).
💡
Conclusion & Impact:According to the analysed data, it was seen that the Qurʾān consciously constructed a meta-language.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Tefsir · Arap Dili ve Belagati · Garîbü’l-Kur’ân

Abstract

In the history of exegesis and the Qurʾān, there have been debates about the nature of the al- Qurʾānic language, and today there is still no common opinion on this issue. In this respect, the subject of this article is to map the Qurʾānic dialect density through the narrations of ʿAṭā b. Abī Rabāḥ (d. 114/732). The aim of this article, which focuses on the meaning level of dialects, is to construct a theory that reveals the structure and nature of the Qurʾānic language. The assumption of this study is that the Qurʾān constructs a superior language that covers different dialects. In accordance with the subject and purpose of the study, a literature review and content analysis based on phenomenology and grounded theory patterns of the qualitative research method were conducted. In the literature review in the field, it has been seen that the oldest surviving copy of ʿAṭā’s narrations on dialect and Gharīb al-Qurʾān has not been studied in line with the subject and purpose of this article. Firstly, the copies of Atā’s narrations were identified. Subsequently, a table of strange words in the narrations is given, and the number of references to tribes, a genealogical tree and their locations on the map are given. As a result of the data obtained in the article, it has been determined that two-thirds of the Qurʾānic language in the context of dialects is in the Muḍar dialect, including the dialect of Quraysh, and one-third is in the dialect of the ʿĀriba Arabs. According to the analysed data, it was seen that the Qurʾān consciously constructed a meta-language.

Özet

Tefsir ve Kur’ân tarihinde, Kur’ân dilinin mahiyetine dair tartışmalar olmuş; günümüzde bu konuda hâlâ ortak bir kanaat oluşmamıştır. Bu minvalde makalenin konusu, Ata b. Ebî Rabâh (öl. 114/732) rivayetleri üzerinden Kur’ân lehçe yoğunluğunu haritalandırmaktır. Lehçelerin anlam düzeyi merkeze alınan bu makalenin amacı, Kur’ân dilinin yapısını ve mahiyetini ortaya koyan bir teori inşa etmektir. Çalışmanın varsayımı Atâ b. Ebî Rabâh’ın Garîbü’lKur’ân’ından hareketle Kur’ân’ın farklı lehçeleri kapsayan üst bir dil inşa ettiği yönündedir. Çalışmanın konusuna ve amacına uygun olarak nitel araştırma yönteminin fenomenoloji ve gömülü kuram desenlerine dayalı literatür taraması ve içerik analizi yapılmıştır. Alanda yapılan literatür taramasında lehçe ve Garîbü'l-Kur’ân konusunda günümüze ulaşan en eski nüsha olan Atâ rivayetlerinin bu makalenin problemi ve amacı doğrultusunda işlenmediği görülmüştür. Bu minvalde ilgili rivayetlerdeki lehçelerle ilişkilendirilebilecek her türlü veri işlenerek Kur’ân diline dair ortaya atılan iddialar nicel ve nitel verilere dayanarak test edilmiştir. Öncelikle Atâ’nın rivayetlerinin nüshaları tespit edilmiştir. Akabinde rivayetlerdeki garîb kelimeler tablosu verilmiş, kabilelere atıf sayıları, soy ağacı ve haritadaki konumları gösterilmiştir. Makalede elde edilen verilerin sonucunda lehçeler bağlamında Kur’ân dilinin üçte birinin Kureyş, üçte ikisinin ise Kureyş lehçesini de kapsayan Mudar lehçesinde, üçte birlik kısmının Âribe Araplarının lehçesinde olduğu tespit edilmiştir. İncelenen verilere göre Kur’ân’ın bilinçli bir üst dil inşası ettiği görülmüştür.

🔖

Cite This Article

Yalnız, F., Okumuş, S. R. (2025). Mapping the Dialect Density of the Qurʾān: In the Context of ʿAṭā b. Abī Rabāḥ’s Gharīb al-Qurʾān. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 1, 151–183. https://doi.org/10.26650/iuitd.2025.1587836

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (49)

  1. Abdulbaki, M. Fuat. Mu’cemu Garibi’l-Kur’ân Mustahracan min Sahihi’l-Buhari. Kahire: Dâru İhyâi Kütübi’l-Arabî, 1950. google scholar
  2. Alemuddin el-Cündi. el-Lehecâtu’l-Arabiyye fi’t-turâs. ed-Dâru’l-Arabiyye li’l-Kitâb, 1983. google scholar
  3. Ali, Cevâd. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: y.y., 1968. google scholar
  4. Atâ b. Ebî Rabâh. Garîbü’l-Kur’ân. Atıf Efendi Kütüphanesi, 02815-008, 102a-107a. google scholar
  5. Atâ b. Ebî Rabâh. Lugâtu’l-Kur’ân. y.y.: Es’ad Efendi Kütüphanesi, 91/3, 104a-112b. google scholar
  6. Blachere, Regis. Târîhu’l-edebi’l-Arabî. Şam: Daru’l-Fikr, 1984. google scholar
  7. Brockelmann, Carl. Tarîhu’l-edebi’l-Arabî. çev. Abdülhalim Neccar. Kahire: Dâru’l-Meârif, ts. google scholar
  8. Bulut, Ahmet. Abdullah b. Abbas ve Garibu’l-Kur’an’ı. İstanbul, 1976. google scholar
  9. Bulut, Ahmet. “Kur’ân’a Dair Eserler I”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/4 (1992), 129-154. google scholar
  10. Bulut, Ali. “Kur’an Filolojisine Dair İbn Abbâs’a Nisbet Edilen Üç Eser”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20-21 (2005). google scholar
  11. Câhiz. el-Osmaniyye. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Beyrut: Daru’l-Ceyl, ts. google scholar
  12. Cerrahoğlu, İsmail. “Tefsir’de Atâ b. Ebi Rabâh ve İbn Abbâs’dan Rivâyet Ettiği Garibü’l- Kur’an’ı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (1978), 17-104. google scholar
  13. Dîrînî, Abdu’l-Aziz b. Ahmed. Kitabu’t-Teysîr fi Ulûmi’t-Tefsîr. thk. Arthur Jeffery. Mısır: Matbaatu’t-Takaddumu’l-İlmiyye, ts. google scholar
  14. Ebû Halil. Atlasu’t-târîhu’l-’Arabîyyu’l-İslâmî. Suriye: Daru’l-Fikr, 5. Basım, 2005. google scholar
  15. Erdem, Sargon. “Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi”. Amâlika. 2/556-558. İstanbul: TDV Yayınları, 1989. google scholar
  16. Fettahoğlu, Selahattin. “Ata b. Ebi Rebah’ın İbn Abbas’tan Rivayet Ettiği Ğaribi’l-Kur’ân”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 14/76 (2021). google scholar
  17. Gündüzöz, Soner. “Kur’an’da Yerleşik Gramer Kurallarına Aykırı Dil Yapıları ve Kur’an’ın Lehçe Haritası Üzerine Bir İnceleme”. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 2/6 (2002), 77-94. google scholar
  18. Gündüzöz, Soner. “Kur’ân’da Yerleşik Gramer Kurallarına Aykırı Dil Yapıları ve Kur’ân’ın Lehçe Haritası Üzerine Bir İnceleme (II)”. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 2/7 (2002). google scholar
  19. Hazer, Dursun. “Arapçanın Lehçeleri”. İslam Öncesi Araplarda Dil ve Edebiyat. ed. Mustafa Çağrıcı. 79-106. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2019. google scholar
  20. Hemdânî, Hasen b. Ahmed. Sıfatu cezîratu’l-‘Arab. thk. Muhammed b. Ali el-Havâli. San’a: Mektebetu’l-İrşâd, 1990. google scholar
  21. Isfehânî, Ebu’l-Ferec. Kitabu’l-Eganî. thk. Ali Muhenna vd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Basım, ts. google scholar
  22. İbn Ebî Dâvûd, Ebû Bekr 'Abdullâh b. Suleymân b. el-Eş'aş el-Ezdî es-Sicistânî. Kitâbu’l-Mesâhif. Kahire: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985. google scholar
  23. İbn Haldûn. Kitâbu’l-iber ve divânu’l-mubtedâ ve’l-haber fî eyyâmi’l-Arab ve’l-acem ve’l-berar ve men asârehum min zevi’s-sultâni’l-ekber (el-Mukaddime),. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992. google scholar
  24. İbn Hazm, Ebû Muhammed 'Alî b. Ahmed el-Endelusî. Cemheretu Ensâbi’l-Arab. Beyrut: y.y., 1403/1983. google scholar
  25. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. Fedâilu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Resid Rıza,. Mısır: Matba’atu’l-Menâr, 1347. google scholar
  26. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn. en-Neşr fi’l-Kırââti’l-Aşr. thk. Ali M. ed-Dabbâ. 2 Cilt. Kahire: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts. google scholar
  27. İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ali b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Kâmilfi’t-târîh. thk. C. J. Tornberg. Leiden: y.y., 1851. google scholar
  28. Johnstone, T. M. Dirâsât fî lehecât şarkî el-cezîrati’l-Arabiyye. çev. Ahmed Muhammed ed-Dubeyb. Beyrut: ed-Dâru’l-Arabiyyeti’l-Mevsû'ât, 1983. google scholar
  29. Kalkaşendî, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Kalâ’idü’l-cümânfi’t-ta'rîf bi-kabâ'iii Arabi’z-zanâin. thk. İbrahim el-Ebyârî. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1982. google scholar
  30. Kalkaşendî, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Nihâyetü ’--ereb fî ma ‘rifeti ensâbi (kabâ 'il)) ’-- Arab. thk. İbrahim el-Ebyârî. Beyrut: Dâru’l-Kutâbi’l-Lübnânî, 2. Basım, 1980. google scholar
  31. Kehhâle, Ömer Ridâ. Mu'cemu kabâ’iii’i-Arab. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 8. Basım, 1997. google scholar
  32. Mahallî, Celaluddin Ahmed b. Muhammed el- - Süyûtî, Celâleddîn. Tefsîru’l-celaleyn li’l-Kur’âni’l-azîm. 2 Cilt. İstanbul: Salah Bilici Yayınevi, ts. google scholar
  33. Makdisî, Şihâbuddîn Abdurrahmân el-. Kitâbu’l-mürşidü’l-vecîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Ankara: Dâru Vakfi’d-Diyâneti’t-Türkî li’t-Tıba’ati ve’n-Neşr, 1986. google scholar
  34. Muhsin, Muhammed Salim. el-Muktebes mine’l-Lehecâti’l-Arabiyye ve’l-Kur’âniyye. İskenderiye: Müessesetu Şebâbi’l-Camia, 1982. google scholar
  35. Müneccid, Salâhuddîn el-. Kitâbu’l-lugât fi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kitâbil-Cedîd, 2. Basım, 1972. google scholar
  36. Mü’nis, Hüseyin. Atlas Târîhu’l-İslâm. Kahire: ez-Zehrâ li’l-İ‘lâmi’l-‘Arabî, 1987. google scholar
  37. Önkal, Ahmet. “Cürhüm (Benî Cürhüm)”. 8/138. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. google scholar
  38. Râcihî, Abduh. el-Lehecatu’l-Arabiyye fi’l-Kırââti’l-Kur’aniyye. İskenderiye: Daru’l-Marifeti’l-Camiiyye, 1996. google scholar
  39. Rippin, Andrew. “Ibn 'Abbâs’s al-Lughat fi’l-Qur’ân”. Buiietin of the Schooi of Orientai and Afican Studies, University ofLondon 44/1 (1981), 15-25. google scholar
  40. Sezgin, M. Fuad. Arap-İslam Bilimleri Tarihi. İstanbul: Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2015. google scholar
  41. Süyûtî, Celaleddin. ei-Muzhirfî 'Ulûmi’l-Luğa ve Envâ'ihâ. thk. Fuâd Alî Mansûr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1418. google scholar
  42. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. es-. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. Kahire: Hey’etu’l-Mısriyye li’l-Küttab, 1974. google scholar
  43. Theodor, Nöldeke - Abduttevvâb, Ramadân. el-Lugâtu’s-sâmiyyye. Beyrut, 1974. google scholar
  44. Türcan, Selim. Kimlik ve Kitab İlişkisi Bağlamında İlk Dönem Kur’an Tasavvuru ve Dönüşümü. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2010. google scholar
  45. Urquhart, Cathy. Nitel Araştırmalar İçin Temellendirilmiş Kuram Uygulama Rehberi. çev. Züleyha Ünlü - Okan Külekçi. Ankara: Anı yayıncılık, 2018. google scholar
  46. Uslu, Recep. “Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi”. Hums. 18/364-365. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. google scholar
  47. Versteegh, Kees. Lanmarks in Linguistic Thought III -The Arabic Linguistic Tradition. London: Routledge, 1997. google scholar
  48. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin, 10. Basım, 2016. google scholar
  49. Zerkeşî, Ebû Abdillah Muhammed b. Bahadır. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ata Abdulkadir. Beyrut: Dâru’l-fikr, 2001. google scholar