SavedAdd your journal

Journals / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 1

The Naskh Theory in Shah ʿAbd al-ʿAzīz Dihlawī’s Tafsīr: Debates on Cause, Wisdom, and Divine Ordinance in the Abrogation of Verses

Şah Abdülazîz Dihlevî’nin Tefsirinde Nesh Kuramı: Âyetlerin İlgâsına Dair Sebep, Hikmet ve İlâhî Yazgı Tartışmaları

Enayatullah Azimi0000-0002-7588-4301
Pages
264–293
Publication Date
2026-04-09
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings indicate that, in contrast to approaches that adopt a highly cautious stance by restricting the scope of abrogation to only five cases, Shah ʿAbd al-ʿAzīz develops a more flexible and dynamic theory of naskh.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study examines the theory of naskh developed by the Indian scholar Shah ʿAbd al-ʿAzīz Dihlawī (d. 1240/1824), focusing on his interpretations in the Persian tafsīr Fath al-ʿAzīz .
📊
Key Findings & Data:Methodologically, the research employs content analysis of Shah Abd al-ʿAzīz’s works and offers a comparative evaluation of his views in relation to his father, Shah Walīullah (d. 1176/1762)’s approach to naskh.
💡
Conclusion & Impact:The findings indicate that, in contrast to approaches that adopt a highly cautious stance by restricting the scope of abrogation to only five cases, Shah ʿAbd al-ʿAzīz develops a more flexible and dynamic theory of naskh.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Tefsir · Fethu’l-Azîz · Nesh

Abstract

This study examines the theory of naskh developed by the Indian scholar Shah ʿAbd al-ʿAzīz Dihlawī (d. 1240/1824), focusing on his interpretations in the Persian tafsīr Fath al-ʿAzīz . This study aims to fill a gap in the existing literature, as no independent study has yet been devoted to ʿAbd al-ʿAzīz’s theory of abrogation. Rather than treating naskh as a purely technical issue within fiqh and uṣūl al-fiqh , the study situates it within the historical context of revelation and the principles of divine wisdom. Methodologically, the research employs content analysis of Shah Abd al-ʿAzīz’s works and offers a comparative evaluation of his views in relation to his father, Shah Walīullah (d. 1176/1762)’s approach to naskh. The findings indicate that, in contrast to approaches that adopt a highly cautious stance by restricting the scope of abrogation to only five cases, Shah ʿAbd al-ʿAzīz develops a more flexible and dynamic theory of naskh. He accepts textual (lafzī ), legal ( hukmī ), and recitational ( tilāwa ) forms of naskh and uses legal and historical examples to support his theory. Abd al-ʿAzīz explains naskh primarily through divine wisdom and the principle of gradualism, while rejecting the doctrine of badāʾ. By grounding his approach in the concept of the Lawh al-Mahfūz (the Preserved Tablet), he argues that changes in legal rulings do not imply novelty in divine knowledge but reflect the temporal manifestation of an eternal decree. This study concludes that Shah ʿAbd al-ʿAzīz offers an original and comprehensive reinterpretation of naskh within the Indian exegetical tradition.

Özet

Bu çalışma, Hintli âlim Şah Abdülazîz Dihlevî’nin (ö. 1240/1824) nesh anlayışını, Fethu’l-Azīz adlı Farsça tefsirindeki yorumları çerçevesinde incelemektedir. Bu araştırma, literatürde Şah Abdülazîz’in nesh teorisine dair müstakil bir çalışmanın bulunmamasından kaynaklanan boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Çalışma, nesh meselesini yalnızca fıkıh-usûl merkezli teknik bir konu olarak değil, vahyin tarihsel bağlamı ve ilâhî hikmet ilkeleri içinde ele almaktadır. Yöntem olarak Şah Abdülazîz’in eserleri içerik analiziyle incelenmiş, babası Şah Veliyyullah’ın (ö. 1176/1762) nesh anlayışıyla karşılaştırmalı bir değerlendirme yapılmıştır. Bulgular, Şah Abdülazîz’in, neshin kapsamını son derece sınırlı tutarak onu yalnızca beş örnekle sınırlandıran yaklaşımlardan farklı olarak daha esnek ve dinamik bir nesih teorisi geliştirdiğini göstermektedir. Lafzî, hükmî ve tilâvet yönünden nesh türlerini kabul eden Dihlevî, teorisini çeşitli fıkhî ve tarihî örneklerle temellendirmektedir. Neshin sebeplerini ilâhî hikmet ve tedrîcilik ilkesiyle açıklayan Dihlevî, bedâ inancını reddetmektedir. Levh-i Mahfûz kavramını merkeze alarak hüküm değişikliklerinin, Allah’ın ezelî ilminde bir yenilik değil, zaman ve şartlara göre tecelli eden ezelî takdir olduğunu savunmaktadır. Sonuç olarak Şah Abdülazîz, klasik nesh anlayışını hikmet, rahmet ve toplumsal dönüşüm ekseninde yeniden yorumlayarak Hint tefsir geleneğinde özgün ve kapsamlı bir nesh teorisi ortaya koymuştur. Çalışma, bu yaklaşımın hem klasik usûl literatürüne hem de modern Kur’ân tarihi tartışmalarına katkı sunduğunu göstermektedir.

🔖

Cite This Article

Azimi, E. (2026). The Naskh Theory in Shah ʿAbd al-ʿAzīz Dihlawī’s Tafsīr: Debates on Cause, Wisdom, and Divine Ordinance in the Abrogation of Verses. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 1, 264–293. https://doi.org/10.26650/iuitd.2026.1842816

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (36)

  1. Amīdī, Abu’l-Hasan Sayfuddīn. al-Iḥkām fī Usūl al-Aḥkām. Beirut: al-Maktabah al-Islāmiyyah, 1402/1982. google scholar
  2. Askarī, Ebū Hilāl el-. el-Fārūq fī al-Lughah. İstanbul: İşaret, 2013. google scholar
  3. Ateş, Süleyman. Kur’ân’da Nesh Meselesi. İstanbul: Yeni Ufuklar, 1996. google scholar
  4. Azimi, Enayatullah & Tok, Fatih. “The Tafsir Methodology of the Indian Scholar Shah Abdulaziz Dehlawi”. Journal of Eskişehir Osmangazi University Faculty of Theology 12/1 (March 2025), 163-185. google scholar
  5. Azimi, Enayatullah. Şah Veliyyullah Dihlevî ve Ailesinin Tefsir İlmine Katkısı. Eskişehir: ESOGÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora 2025. google scholar
  6. Birışık, Abdülhamit. “Hint Alt-Kıtasında İslâm Araştırmalarının Dünü Bugünü: Kurumlar, İlmî Faaliyetler, Şahıslar, Eserler”. Dîvân İlmî Araştırmalar, 17/2, 2004, 1-62. google scholar
  7. Bukhārī, Abū Abdullāh Muḥammad b. Ismāʿīl al-. al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ. ed. Muḥammad Zuhayr b. Nāṣir. Beirut: Dār Ibn Kathīr, 1423/2002. google scholar
  8. Çetin, Abdurrahman. “Nesih”. TDV İslam Ansiklopedisi. 32/579-581. İstanbul: TDV, 2006. google scholar
  9. Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV, 2021. google scholar
  10. Dihlawī, Abd al-ʿAzīz. Tuḥfat al-Ithnā ʿAshariyya. n.p.: Majmūʿa-yi Muwahḥidīn, 2015/1394. google scholar
  11. Dihlawī, Shah Abd al-ʿAzīz. Fatḥ al-ʿAzīz. Peshawar: al-Maktabah al-Ḥaqqāniyyah, n.d. google scholar
  12. Dihlawī, Shah Walīullāh. al-Fawz al-Kabīr fī Uṣūl al-Tafsīr. Karachi: Bayt al-ʿIlm, 2006/1426. google scholar
  13. Ghazzālī, Abû Hâmid al-. el-Mustasfâ min ʿilmi’l-usûl. ed. Hamza b. Zahir. Medina: n.p., 1413/1993. google scholar
  14. Ibn al-Jawzī, Jamāl al-Dīn Abū al-Faraj. Nawāsiḫ al-Qurʾān. Beirut: Maktabat al-ʿAṣriyyah, 2014. google scholar
  15. Ibn Kathīr, Abu’l-Fidā’ Ismāʿīl b. ʿUmar. Tafsīr al-Qur’ān al-ʿAẓīm. ed. Muḥammad b. Salāma. n.p.: Dār al-Tayyiba, 2011. google scholar
  16. Ibn Manẓūr, Muḥammad b. Mukarram. Lisānu’l-ʿArab. ed. google scholar
  17. ʿAbdullāh ʿAlī al-Kabīr. Cairo: Dār al-Maʿārif, n.d. google scholar
  18. Iṣfahānī, Abū Muslim. Jāmiʿ al-Taʾwīl li-Muḥkam al-Tanzīl. n.p.: n.p, n.d. google scholar
  19. İlhan, Avni. “Bedâʾ”. TDV İslam Ansiklopedisi. 5/290-291. İstanbul: TDV, 1992. google scholar
  20. İltaş, Davut. Klasik Nesih Teorisi ve Çağdaş Tefsirciler. Ankara: Ankara Okulu, 2016. google scholar
  21. Jurjānī, Sayyid Sharif al-. Muʿjam al-Taʿrīfāt. ed. Muḥammad Ṣiddīq Minshāwī. Cairo: Dār al-Faḍīlah, n.d. google scholar
  22. Muslim b. al-Ḥajjāj. al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ. ed. Muḥammad Fuʾād ʿAbd al-Bāqī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1991/1412. google scholar
  23. Nūmānī, Muḥammad Manzūr. Tezkire-i Shah Walīullāh. Delhi: al-Furqān Berīlī, n.d. google scholar
  24. Sadūsī, Katāde b. Diyāma b. Katāde al-. al-Nāsikh wa’l-Mansūkh fī Kitābillāh. ed. Hātim Ṣāliḥ al-Dāmīn. Beirut: Muʾassasat al-Risāla, 1985/1406. google scholar
  25. Shāfiʿī, Muḥammad b. Idrīs al-. al-Risālah. Beirut: Maktabat al-ʿIlmiyyah, n.d. google scholar
  26. Shāṭibī, Abū Isḥāq Ibrāhīm al-. Fetāwa’l-Imām al-Shāṭibī. ed. Muhammed Abu’l-Ajfān. Tunis: Nahju Livaz, 1985/1406. google scholar
  27. Suyūṭī, Jalāl al-Dīn al-. al-Itqān fī ʿUlūm al-Qurʾān. ed. Shuaib al-ʿArnāwūt. Beirut, Lebanon: Mūʾassasat al-Risāla, 2008/1429. google scholar
  28. Şimşek, M. Sait. Kur’ân’ın Anlaşılmasında İki Mesele. İstanbul: Yöneliş, 1991. google scholar
  29. Tirmidhī, Abū ʿĪsā Muḥammad b. Sura al-. Jāmiʿ al-Tirmidhī. Jordan: Bayt al-Afkār al-Dawliyyah, n.d. google scholar
  30. Uddin, Nur. “Qurʾānic Studies in Colonial South Asia: Evolution and Intellectual Transformations”. Journal of Islamic Review, 15/2 (2025), 507–534. google scholar
  31. Yavuz, Yusuf Şevki. “Levh-i Mahfûz”. TDV İslam Ansiklopedisi. 27/151. Ankara: TDV, 2003. google scholar
  32. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. haz. Asım Cüneyd Köksel & Murat Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021. google scholar
  33. Zarkashī, Bedr al-Dīn. al-Burhān fī ʿUlūm al-Qurʾān. ed. Muḥammad Abū al-Faẓl Ibrāhīm. Cairo: Dār al-Turāth, 1984/1404. google scholar
  34. Zarqānī, Muḥammad Abd al-Aẓīm. Manāhil al-ʿIrfān fi Ulûmi’l-Kur’ân. Mısır: Isa al-Babi, n.d. google scholar
  35. Zeyd, Mustafa. en-Nesh fı’1-Kur’âni’l-Kerîm. Dâru›1-Vefa Mansura, 1987. google scholar
  36. Zuhri, Abū Bakr Muḥammad b. Shihāb al-. al-Nāsikh wa’l-Mansūkh fī’l-Qurʾān al-Karīm. ed. Muṣṭafā Maḥmūd al-Azhari. Cairo: Dār Ibn ʿAffān, 2008/1429. google scholar