AI Summary & Key Takeaways
AI InsightWith their rapidly improving natural language processing capacities, AI-based applications are now able to generate translations that go beyond word-level matching, taking into account contextual relations, semantic coherence, cultural connotations, and the overall textual structure.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Recent advances in artificial intelligence technologies have introduced new possibilities that profoundly transform translation practices. With their rapidly improving natural language processing capacities, AI-based applications are now able to generate translations that go beyond word-level matching, taking into account contextual relations, semantic coherence, cultural connotations, and the overall textual structure. This transformation carries significant potential particularly for classical Islamic texts, whose translation processes require intensive expertise. Classical Arabic works in disciplines such as Islamic jurisprudence (fiqh), exegesis (tafsīr), hadith studies, and kalam pose substantial linguistic challenges due to their archaic vocabulary, concise expression, dense religious terminology, and stylistic diversity. As a result, translating such texts is a process that demands considerable time, financial resources, and specialized knowledge. In this regard, investigating the extent to which artificial intelligence can successfully translate such complex texts is of both theoretical and practical importance. The central problem of this study concerns the level of success achieved by DeepSeek—one of the AI-assisted translation applications—in translating classical Islamic texts into Turkish and the comparative picture that emerges when its output is evaluated against the work of expert human translators. The purpose of the research is to examine DeepSeek’s capacity to overcome the linguistic and conceptual difficulties encountered in classical Islamic texts, to identify the similarities and differences between the application's translations and those produced by expert translators, and to determine what kinds of possibilities AI-assisted translation offers in this field. The significance of the study arises from the fact that translating works of Islamic heritage into Turkish has traditionally been a long-term, costly endeavor that requires a large team of specialists. The study adopts a qualitative research design and is structured as a descriptive inquiry. The sample consists of two classical Islamic texts selected through purposive sampling: a 125-word passage from Minhāǧ al-Ṭālibīn and ʿUmdat al-Muftīn—representing the Shāfiʿī tradition—on the topic of shortening the prayer during travel, and a 223-word section from al-Zamakhsharī’s Qur’anic commentary al-Kashshāf containing the exegesis of Qur’an 5:97–99. Both texts were obtained in PDF format, converted into digital text through DeepSeek’s optical character recognition (OCR) feature, and subsequently translated into Turkish using the application on 1 July 2025. These translations were then compared with those produced by qualified expert translators and published by academic presses. The findings indicate that DeepSeek is largely successful in conveying the dense terminology, archaic vocabulary, and complex semantic structures characteristic of classical Islamic texts. In many cases, the application’s output approximates the accuracy level of expert translations; in some instances, it even employs a more concise, academically oriented, and stylistically effective expression. With regard to textual intervention, DeepSeek does not always adhere strictly to the source text; it occasionally provides explanatory additions or adopts a summarizing strategy by omitting unnecessary repetitions. Expert translators, by contrast, were observed to expand the text at certain points, incorporate clarifying interventions, and make interpretive decisions based on their personal scholarly background. In conclusion, the study demonstrates that DeepSeek can serve as a powerful auxiliary tool in translating classical Islamic texts into Turkish, that its overall translation quality is largely satisfactory, and that in many cases it attains a level comparable to expert human translation.
Özet
Yapay zekâ teknolojilerinde son yıllarda yaşanan hızlı ilerlemeler, çeviri faaliyetlerini köklü biçimde dönüştüren yeni imkânlar sunmaktadır. Doğal dili işleme kapasitesi gelişen yapay zekâ uygulamaları, yalnızca sözcük düzeyinde eşleştirmeler yapmakla kalmayıp bağlamı, anlam ilişkilerini, kültürel çağrışımları ve metnin bütünsel yapısını dikkate alan çeviriler üretebilmektedir. Bu dönüşüm, özellikle çeviri süreci yoğun uzmanlık bilgisi gerektiren klasik İslâmî metinlerde önemli bir potansiyel barındırmaktadır. Fıkıh, tefsir, hadis ve kelam gibi disiplinlerdeki Arapça klasik metinlerin dilsel zorluğu; eski söz varlığı, veciz anlatım, yoğun dinî terminoloji ve üslup çeşitliliği gibi sebeplerle çevrilmesi hem zaman hem maliyet hem de uzmanlık yönünden güç bir süreçtir. Bu bağlamda, yapay zekânın böylesine karmaşık metinleri ne ölçüde başarıyla çevirebildiğinin araştırılması hem teorik hem de pratik açıdan önem taşımaktadır. Bu çalışmanın problemi, yapay zekâ destekli çeviri uygulamalarından biri olan DeepSeek’in İslâmî klasik metinleri Türkçeye çevirme performansının hangi düzeyde olduğu ve uzman çevirmenlerle karşılaştırıldığında nasıl bir tablo sunduğudur. Araştırmanın amacı, DeepSeek uygulamasının klasik İslâmî metinlerde karşılaşılan dilsel ve kavramsal zorlukları aşma kapasitesini incelemek, uygulamanın çevirilerini uzman çevirilerle karşılaştırarak benzerliklerini ve farklılıklarını ortaya koymak ve yapay zekâ destekli çevirilerin bu alanda ne tür imkânlar taşıdığını belirlemektir. Çalışmanın önemi, İslam mirası eserlerinin Türkçeye kazandırılmasına yönelik çeviri faaliyetlerinin uzun yıllar süren, yüksek maliyetli ve geniş uzman ekibi gerektiren süreçler olduğu gerçeğinden kaynaklanmaktadır. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımıyla tasarlanmış betimleyici bir araştırmadır. Araştırmanın örneklemi, amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen iki İslâmî klasik metinden oluşmaktadır: Şâfiî mezhebine ait Minhâcü’t-Tâlibîn ve ‘Umdetü’l-Müftîn’den sefer hâlinde namazın kısaltılması konusunu içeren 125 kelimelik bir pasaj ile Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinden Mâide Suresi 97–99. âyetlerinin tefsirini içeren 223 kelimelik bölüm. Her iki metin PDF formatında elde edilerek DeepSeek’in optik karakter tanıma (OCR) özelliğiyle dijital metne dönüştürülmüş ve 1 Temmuz 2025 tarihinde uygulama aracılığıyla Türkçeye çevrilmiştir. Daha sonra DeepSeek çevirileri ile alanında yetkin çevirmenlerin akademik yayınevleri tarafından yayımlanmış çevirileri karşılaştırılmıştır. Verilerin analizinde nitel içerik analizi yöntemi uygulanmış; çeviriler kelime, cümle ve paragraf düzeyinde incelenmiş ve bulgular anlamsal hassasiyet, sözcük seçimi ve metinsel müdahale olmak üzere üç tema altında sınıflandırılmıştır. Araştırmanın bulguları, DeepSeek’in klasik İslâmî metinlerdeki yoğun terminoloji, eski söz varlığı ve karmaşık anlam örgülerini büyük ölçüde başarıyla aktarabildiğini göstermektedir. Uygulamanın çevirilerinin birçok durumda uzman çeviriye yakın bir doğruluk düzeyi taşıdığı, hatta bazı bağlamlarda daha özlü, daha akademik ve daha etkili bir üslup kullanabildiği görülmüştür. Metinsel müdahale açısından ise DeepSeek’in metne birebir bağlı kalmadığı; bazı yerlerde açıklayıcı eklemeler yaptığı veya gereksiz tekrarları çıkararak özetleyici bir strateji benimsediği tespit edilmiştir. Uzman çevirmenlerin ise zaman zaman metni genişlettiği, açıklayıcı müdahalelerde bulunduğu ve kişisel bilgi birikimine dayalı tercihler yaptığı gözlemlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, DeepSeek uygulamasının klasik İslâmî metinlerin Türkçeye çevirisinde güçlü bir yardımcı araç olarak kullanılabileceğini, çeviri kalitesinin büyük ölçüde tatmin edici olduğunu ve pek çok durumda uzman çeviriyle yarışabilecek bir düzeye ulaştığını ortaya koymaktadır.