Journals / İSTEM / 2026 / Sayı: 47

Hyperbole in Dîwân Poetry from the Perspective of the Concept of Justice

Adâlet Mefhumu Zaviyesinden Dîvân Şiirinde Mübalağa

Murat Vanlı(ERZİNCAN BİNALİ YILDIRIM ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-6516-9937
Journal
İSTEM
Pages
35–60
Publication Date
2026-06-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

In this article, based on the published dîvâns of more than a hundred poets who wrote poetry in the field of Dîwân poetry, the extent to which the concept of justice is handled in relation to the art of exaggera-tion will be discussed, and the forms in which exaggeration takes place in Turkish Dîwân poetry will be examined.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The primary elements that add harmony, clarity, elegance and grace to poetry are undoubtedly figu-res of speech.
📊
Key Findings & Data:Figures of speech clear the way for the poem to be read again and again by purifying it from monotony and equipping it with various layers of meaning.
💡
Conclusion & Impact:In this article, based on the published dîvâns of more than a hundred poets who wrote poetry in the field of Dîwân poetry, the extent to which the concept of justice is handled in relation to the art of exaggera-tion will be discussed, and the forms in which exaggeration takes place in Turkish Dîwân poetry will be examined.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Dîvân Şiiri · Beyit. · Mübalağa

Abstract

The primary elements that add harmony, clarity, elegance and grace to poetry are undoubtedly figu-res of speech. Figures of speech clear the way for the poem to be read again and again by purifying it from monotony and equipping it with various layers of meaning. Figures of speech such as proportion, contrast, exaggeration, identification, simile, intak, esoteric clairvoyance, allusion, and istifham are some of the arts that provide this beauty in poetry. Exaggeration is one of the most important and effective factors that broadens the horizons of po-etry, elevates it to the sky, and opens the doors of imagination wide, allowing the reader to reach the unatta-inable and reach the unattainable. Indeed, the fact that arts such as eloquence, diagnosis, penetration, and insight, which have a high impact on poetry, are also bound to exaggeration confirms the rule of exaggera-tion over poetry. In this article, based on the published dîvâns of more than a hundred poets who wrote poetry in the field of Dîwân poetry, the extent to which the concept of justice is handled in relation to the art of exaggera-tion will be discussed, and the forms in which exaggeration takes place in Turkish Dîwân poetry will be examined.

Özet

Şiire âhenk, selaset, zarafet ve letafet katan unsurların başında hiç şüphesiz ki söz sanatları gelir. Söz sanatları, yeknesaklıktan arındırıp çeşitli anlam tabakalarıyla mücehhez kılarak şiirin tekrar tekrar okunmasının önünü açar. Tenasüp, tezat, mübalağa, teşhis, teşbih, intak, tecâhül-i arif, telmih, istifham gibi söz sanatları, şiirdeki bu güzelliği temin eden sanatlardan bazılarıdır. Mübalağa, şiirin ufkunu açıp onu yücelten, hayâl kapılarını ardına kadar aralayarak okuyucuyu ulaşılmazlara ulaştırıp erişilmezlere eriştiren en mühim ve en müessir âmillerin başında gelir. Nitekim şiirde yüksek tesire sahip hüsn-i talil, teşhis, intak, tecâhül-i ârif gibi sanatların yine mübalağa ile merbut oluşu, mübalağanın şiir üzerindeki hükmünü teyit eder mahiyettedir. Bu makalede, mübalağa hakkında oldukça muhtasar bilgi verildikten sonra tanınmış olup olmama-sına bakılmaksızın Dîvân şiiri kulvarında 14. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasında şiir kaleme almış yüzü aşkın şairin neşredilmiş dîvânlarından hareketle adâlet mefhumunun mübalağa sanatıyla ne derecede münasebettar bir şekilde işlendiği üzerinde durulacak, mübalağanın Türk Dîvân şiirinde hangi suretlerde yer aldığı tetkik ve tespit edilecektir.

🔖

Cite This Article

Vanlı, M. (2026). Hyperbole in Dîwân Poetry from the Perspective of the Concept of Justice. İSTEM, Sayı: 47, 35–60. https://doi.org/10.31591/istem.1731662

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (68)

  1. Ahmed Hamdi. Belâgat-ı Lisân-ı Osmânî, İnceleme, Metin, Dizin. haz. Atabey Kılıç. Kayseri: Laçin Yayınları, 2007.
  2. Akkuş, Metin. Nef'î Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1993.
  3. Ali Emîrî Efendi. Ali Emîrî Dîvânı. haz. Sadık Yazar, Mustafa Uğurlu Arslan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
  4. Arslan, Mehmet. Antepli Aynî Divanı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2004.
  5. Arslan, Mehmet. Bursalı İffet Divanı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2005.
  6. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. 3 Cilt. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2005.
  7. Azmizâde Hâletî. Azmizâde Hâletî Dîvânı. haz. Bayram Ali Kaya. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  8. Besnili Mustafa Nehcî Dede. Nehcî Dîvânı. haz. Üzeyir Aslan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  9. Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınları, 1. Basım, 2015.
  10. Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1997.
  11. Bursalı Rahmî. Bursalı Rahmî Dîvânı. haz. Mustafa Erdoğan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  12. Cengiz, Halil Erdoğan-Eren, Gönül Hatay. Rahmî-i Harputî Divanı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
  13. Coşkun, Menderes. Sözün Büyüsü Edebî Sanatlar. İstanbul: Dergâh Yayınları, 4. Basım, 2014.
  14. Çağbayır, Yaşar. Ötüken Türkçe Sözlük. 5 Cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.
  15. Diyarbakırlı Hâmî Ahmed. Diyarbakırlı Hâmî Ahmed Divanı. haz. Kadri Hüsnü Yılmaz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  16. Durmuş, İsmail. "Mübalağa". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/424-426. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
  17. Dürrî Ahmed Efendi. Dürrî Ahmed Efendi Dîvânı. haz. Ramazan Vural. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020.
  18. Edirneli Şevkî. Şevkî Dîvânı. haz. Tuba Işınsu Durmuş-Rıdvan Canım. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
  19. Eğribozlu Numân Mâhir. Numân Mâhir Dîvânı. haz. Özlem Batğı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  20. Erdem, Sadık. Subhî-zâde Azîz ve Dîvân'ı, İnceleme, Metin, Sözlük. Isparta: Fakülte Kitabevi, 2001.
  21. Esad-zâde Mehmet Safvetî Efendi. Safvetî Mehmet Çelebi Dîvânçesi. haz. Bilal Güzel. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
  22. Es-seyyid Pir Mehmed bin Çelebi. Âsık Çelebi Dîvânı. haz. Filiz Kılıç. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  23. Fevzî. Fevzî Dîvânı. haz. Yunus Kaplan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019.
  24. Filibeli Vecdî. Filibeli Vecdî Dîvânı. haz. Hasan Kavruk, Bahir Selçuk. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  25. Gelibolulu Mustafa Âlî. Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. haz. İ. Hakkı Aksoyak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
  26. Hayretî (Mehmed Şâh). Dîvân. haz. Mehmed Çavuşoğlu, M. Ali Tanyeri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2023.
  27. Hüdâyî (Salâ Muslısı). Dîvân. haz. Mustafa S. Kaçalin. Ankara: TDK Yayınları, 2016.
  28. İpekten, Haluk. Nâilî Divânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1990.
  29. İsen, Mustafa - Kurnaz, Cemâl. Şeyhî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1990.
  30. İskender Pala, "Mübalağa-Türk Edebiyatı". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/426. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
  31. İzzet Ali Paşa. Dîvân-ı İzzet ve Nigâr-Nâme (Tezkire-i Nigâriyye). haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019.
  32. Kalkışım, Muhsin. Şeyh Gâlîb Dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1994.
  33. Kemâl Paşazâde. Dîvân ve Diğer Şiirler. haz. M. A. Yekta Saraç. Ankara: TDK Yayınları, 2021.
  34. Kocakaplan, İsa. Açıklamalı Edebî Sanatlar. İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, 8. Basım, 2014.
  35. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvânı, Tenkitli Basım. Ankara: TDK Yayınları, 2015.
  36. Külekçi, Numan. Açıklamalar ve Örneklerle Edebî Sanatlar. Ankara: Akçağ Yayınları, 4. Basım, 2005.
  37. Levend, Agâh Sırrı. Divan Edebiyatı, Kelimeler ve Remizler Mazmunlar ve Mefhumlar. İstanbul: Enderun Kitabevi, 4. Basım, 1984.
  38. Macit, Muhsin-Soldan, Uğur. Edebiyat Bilgi ve Teorileri. Ankara: Grafiker Yayınları. 2. Basım, 2005.
  39. Macit, Muhsin. Nedîm Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997.
  40. Mengi, Mine. Mesîhî Dîvânı. Ankara: AKM Yayınları, 2. Basım, 2014.
  41. Mermer, Ahmet. Mezâkî, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı'nın Tenkidli Metni. Ankara: AKM Yayınları, 1991.
  42. Münirî. Münirî Dîvânı. haz. Ersen Ersoy. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  43. Nev’î-zâde Atâyî. Nev’î-zâde Atâyî Dîvânı. haz. Saadet Karaköse. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  44. Osman Nevres. Osman Nevres Dîvânı. haz. Bayram Ali Kaya. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020.
  45. Özmen, Mehmet. Ahmed-i Dâ’î Divanı. 2 Cilt. Ankara: TDK Yayınları, 2001.
  46. Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 15. Basım, 2007.
  47. Prizrenli Şem'î. Şem'î Dîvânı. haz. Murat A. Karavelioğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
  48. Revânî. Revânî Dîvânı. haz. Ziya Avşar. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  49. Salâhaddîn-i Uşşâkî, Abdullâh. Tercüme-i Hizânetü’l-Edeb, İzahlı ve Örnekli Belagat Terimleri Sözlüğü. haz. Mücahit Kaçar, İlyas Karslı, Ahmet Akdağ. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
  50. Sâmî, Arpaenini-zâde Mustafa. Dîvân. haz. Fatma Sabiha Kutlar. Ankara: by., 2004.
  51. Saraç, M. A. Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi, Belâgat. İstanbul: Gökkubbe Yayınları, 13. Basım, 2015.
  52. Sehâbî Hüsâmü’d-dîn Bin Hüseyn. Sehâbî Dîvânı. haz. Cemal Bayak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  53. Semerkandî-i Âmidî Hacı Hâfız Mehmed Bulak. Âgâh Dîvânı. haz. Şerife Akpınar. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  54. Serâyî. Divan, Notlandırılmış Metin - İnceleme. haz. İbrahim Kolunsağ. Ankara: TDK Yayınları, 2019.
  55. Soysal, M. Orhan. Edebî San'atlar ve Tanınması. İstanbul: MEB Yayınları, 3. Basım, 2005.
  56. Süheylî, Ahmed bin Hemdem Kethudâ. Dîvân. haz. Esat Harmancı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
  57. Sünbülzâde Vehbî. Sünbülzâde Vehbî Dîvânı. haz. Ahmet Yenikale. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
  58. Tâcî-Zâde Ca‘fer Çelebi. Tâcî-Zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı. haz. İsmail E. Erünsal. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
  59. Tarlan, Ali Nihat. Ahmet Paşa Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1992.
  60. Tarlan, Ali Nihat. Edebî Sanatlara Dair. İstanbul: Tecelli Matbaası, 1932.
  61. Tarlan, Ali Nihat. Hayâlî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1992.
  62. Tarlan, Ali Nihat. Necatî Beg Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1992.
  63. Tok, Vedat Ali. Açıklamalar ve Örneklerle Edebî Sanatlar Ansiklopedisi. Kayseri: Laçin Yayınları, 1. bs. 2005.
  64. Tolasa, Harun. Şeyhülislâm Bahâyî Efendi Dîvânı'ndan Seçmeler. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser Yayınları, 1979.
  65. Vizeli Ramazan Behiştî. Ramazan Behiştî Dîvânı. haz. Yaşar Aydemir. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
  66. Yatman, Mustafa. Osman-zâde Tâib Divânı'ndan Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
  67. Yekbaş, Hakan. Sehî Bey Divânı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2010.
  68. Zâtî. Zâtî Dîvâni (Gazeller Dışındaki Şiirler). haz. Orhan Kurtoğlu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.