Journals / Antropoloji / 2025 / Sayı: 51

“The intelligentsia who seeks its past”: Myths and gender in nation building from ancient Turks to modernizing Türkiye

“Geçmişini arayan entelijansiya”: Eski Türklerden modernleşen Türkiye’ye ulus inşasında mitler ve toplumsal cinsiyet

Yağmur Dönmez(TOKAT GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ, İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ, SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER BÖLÜMÜ, SİYASET BİLİMİ ANABİLİM DALI)0000-0002-0600-0541
Edanur Kıcıt(ERCİYES ÜNİVERSİTESİ)0009-0003-9409-7252
Pages
133–148
Publication Date
2025-12-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

This article examines the transformation of feminine elements in ancient Turkic mythology during the transition from matriarchy to patriarchy and evaluates Ziya Gökalp’s utilization of masculine and feminine elements in these myths.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Creating its own identity is a fundamental aim for all nations, yet it holds particular importance for non-Western intelligentsia.
📊
Key Findings & Data:Within modernization theory, developments in the West were taken as models to catch up with it; however, this created the threat of becoming a cultural replica of the West and losing one’s “self.” In this context, the status of woman represents an important component of the modernization goal without losing her identity and essence.
💡
Conclusion & Impact:This article examines the transformation of feminine elements in ancient Turkic mythology during the transition from matriarchy to patriarchy and evaluates Ziya Gökalp’s utilization of masculine and feminine elements in these myths.
🔬Design:Modeling & Simulation
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Milliyetçilik · Toplumsal Cinsiyet · Modernleşme

Abstract

Creating its own identity is a fundamental aim for all nations, yet it holds particular importance for non-Western intelligentsia. Within modernization theory, developments in the West were taken as models to catch up with it; however, this created the threat of becoming a cultural replica of the West and losing one’s “self.” In this context, the status of woman represents an important component of the modernization goal without losing her identity and essence. In the context of modernizing Türkiye, intellectuals turned to their roots and drew inspiration from ancient Turkic mythology and culture. Ziya Gökalp, one of the leading intellectuals of the period, pioneered this effort and contributed to strengthening national identity by utilizing the female image in mythological narratives. This article examines the transformation of feminine elements in ancient Turkic mythology during the transition from matriarchy to patriarchy and evaluates Ziya Gökalp’s utilization of masculine and feminine elements in these myths.

Özet

Kendine ait bir kimlik oluşturma, bütün uluslar için temel hedef olmakla birlikte Batı dışı entelijansiya açısından ayrı bir öneme sahiptir. Modernleşme teorisi çerçevesinde Batı’daki “gelişmeler” örnek alınarak Batı yakalanmaya çalışılmış fakat bu durum kültürel açıdan da Batı’nın bir kopyası olma, başka bir ifadeyle “kendi”liğini yitirme tehdidini beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda kadın, kimliğini ve özünü kaybetmeden modernleşme hedefinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Modernleşen Türkiye söz konusu olduğunda da aydınların köklere dönüş yaparak eski Türk mitolojisinden ve kültüründen ilham aldıkları görülmektedir. Dönemin önemli aydınlarından biri olan Ziya Gökalp, bu sürece öncülük etmiş ve mitolojik anlatılarda kadın imgesini kullanarak ulusal kimliğin güçlendirilmesine katkı sağlamıştır. Bu makale, eski Türk mitolojisindeki dişil öğelerin anahanlıktan babahanlığa geçiş sürecindeki dönüşümünü ve Ziya Gökalp’in bu mitlerdeki eril ve dişil öğeleri kullanımını değerlendirmektedir.

🔖

Cite This Article

Dönmez, Y., Kıcıt, E. (2025). “The intelligentsia who seeks its past”: Myths and gender in nation building from ancient Turks to modernizing Türkiye. Antropoloji, Sayı: 51, 133–148. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.1734201

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (74)

  1. Abélè M. (1998). Devletin antropolojisi. N. Ökten (Çev.). Kesit Yayıncılık. (Eserin asıl baskısı 1990). Akşit, E. E. (2009). Tartışma: Anadilde eğitim ve kadınlar. Fe Dergi, 1(1), 30–38. https://doi.org/10.1501/Fe0001_0000000001
  2. Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler, İ. Savaşır (Çev.). Metis Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1983).
  3. Arat, Y. (2010). Türkiye’de modernleşme projesi ve kadınlar. S. Bozdoğan ve R. Kasaba (Ed.), Türkiye’de Modernleşme ve Ulusal Kimlik içinde (s. 96-115 ). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  4. Atatürk, M. K. (1933). Onuncu yıl söylevi. Atatürk Araştırma Merkezi. https://www.atam.gov.tr/ataturkun-soylev-ve-demecleri/onuncu-yil-soylevi (Erişim tarihi: 1 Ekim 2023)
  5. Aydın, S. (2009). Türk kimliğinin yaratılması ve ulusal kimlik sorunu üzerine, Maki Basın Yayın.
  6. Barth, F. (Ed.). (2001). Etnik gruplar ve sınırları, A. Kaya ve S. Gürkan (Çev.). Bağlam Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1969).
  7. Bayat, F. (2010). Türk kültüründe kadın şaman. Ötüken Yayınları.
  8. Bayat, F. (2011). Türk mitolojik sistemi 2. Ötüken Neşriyat Yayınları.
  9. Bayat, F. (2017). Kadim Türklerin mitolojik hikayeleri. Ötüken Neşriyat.
  10. Bayat, F. (2022). Androjenlik ve travestizm/transvestizm bağlamında Türk şamanlığı. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 10(26), 11–32. https://doi.org/10.31126/akrajournal.976412
  11. Beydili, C. (2005). Türk mitolojisi: Ansiklopedik sözlük. Yurt Kitap Yayın.
  12. Candan, E. (2011). Türklerin kültür kökenleri. Sınır Ötesi Yayınları.
  13. Chatterjee, P. (1996). Milliyetçi düşünce ve sömürge dünyası, S. Oğuz (Çev.). İletişim Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1989).
  14. Chatterjee, P. (2002). Ulus ve parçaları, İ. Çekem (Çev.). İletişim Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1993).
  15. Chatterjee, P. (2013). Kadın sorununa milliyetçi çözüm. A. G. Altınay (Ed.), Vatan, millet, kadınlar içinde (s. 103–127). İletişim Yayınları.
  16. Clastres, P. (1992). Vahşi savaşçının mutsuzluğu, A. Türker ve M. Sert (Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1980).
  17. Clastres, P. (2006). Devlete karşı toplum, M. Sert & N. Demirtaş (Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1974).
  18. Connell, R. W. (1998). Toplumsal cinsiyet ve iktidar, C. Soydemir (Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1987).
  19. Çoban, B. (2003). Söylem ve ideoloji: Mitoloji, din, ideoloji. Su Yayınevi.
  20. Çobanoğlu, Ö. (2016). Toplumsal ve iktisadi yönleri ile Türk mitolojisi. Bilim ve Ütopya Yayınları.
  21. Dönmez, Y. (2022). Türklük: Hüzünlü bir bağ. İletişim Yayınları.
  22. Durakbaşa, (1998). A. Cumhuriyet döneminde modern kadın ve erkek kimliklerinin oluşumu: Kemalist kadın kimliği ve “münevver erkekler”. A. B. Hacımirzaoğlu (Ed.) İçinde, 75 yılda kadınlar ve erkekler (s. 29–51). Tarih Vakfı Yayınları.
  23. Eliade, M. (2017). Dinler tarihine giriş, L. A. Özcan (Çev.). Alfa Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1949).
  24. Eliade, M. (2016). Mitlerin özellikleri, S. Rıfat (Çev.). Alfa Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1963).
  25. Engels, F. (1990). Ailenin, özel mülkiyetin ve devletin kökeni, K. Somer (Çev.). Sol Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1884).
  26. Erdem, T. (2009). Modernleşme. T. Erdem (Ed.) İçinde, Feodaliteden küreselleşmeye (s. 91- 113). Lotus Yayınevi.
  27. Fedakâr, P. (2014). Besleyen mi, öldüren mi: Türk mitik tasavvurunda anne arketipinin antropomorfik görünümleri. Millî Folklor, 26(103), 5–19.
  28. Federici, S. (2012). Caliban ve Cadı, Öznur Karakaş (Çev.). Otonom Yayınları.
  29. Foucault, M. (2004). Toplumu savunmak gerekir, Ş. Aktaş (Çev.). Yapı Kredi Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1975-1976).
  30. Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi, H. Uğur Tanrıöver (Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1984).
  31. Foucault, M. (2011). Büyük kapatılma, I. Ergüden ve F. Keskin (Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1994).
  32. Gellner, E. (1992). Uluslar ve ulusçuluk, B. E. Behar ve G. G. Özdoğan (Çev.). İnsan Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1983).
  33. Gezgin, İ. (2009). Gılgamış. Alfa Yayınları.
  34. Giddens, A. (2000). Siyaset, sosyoloji ve toplumsal teori, T. Birkan (Çev.). Metis Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1995).
  35. Gökalp, Z. (1976a). Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak (İ. Kutluk, Haz.). Devlet Kitapları.
  36. Gökalp, Z. (1976b). Türk töresi (H. Dizaroğlu, Haz.). Devlet Kitapları.
  37. Gökalp, Z. (1981). Makaleler VIII (F. R. Tuncor, Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
  38. Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün esasları. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
  39. Gömeç, S. (2011). Şamanizm ve Eski Türk Dini. Berikan Yayınları.
  40. Hartmann, H. (1981). The unhappy marriage of marxism and feminism: towards a more progressive union. Lydia Sargent (Ed.) İçinde, Women and revolution, (s.1-42), Black Rose Books.
  41. Harva, U. (2015). Altay panteonu: Mitleri, ritüeller, inançlar ve tanrılar, Ö. Suveren (Çev.). Doğu Kütüphanesi Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1938).
  42. Hassan, Ü. (2009). Eski Türk toplumu üzerine incelemeler. Doğu Batı Yayınları.
  43. Hobsbawm, E. J. (1993). 1780’den günümüze milletler ve milliyetçilik, O. Akınhay (Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1992).
  44. İnan, A. (1948). Göçebe Türk boylarında evlâtlık müesseseleriyle ilgili gelenekler. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 6(3), 127–137.
  45. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün Şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  46. Jeanniere, A. (2000). Modernite nedir?, M. Küçük (Ed.) İçinde, Modernite versus postmodernite (s.95-108) N. Tutal (Çev.). Vadi Yayınları.
  47. Jung, C. G. (2006). Analitik psikoloji sözlüğü, N. Nirven (Çev.). Pinhan Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1921).
  48. Kandiyoti, D. (1989). Women and the Turkish state: Political actors and symbolic pawns. İçinde N. Yuval-Davis ve F. Anthias (Ed.), Woman–nation–state (s. 126–150). The Macmillan Press.
  49. Karakurt, D. (2013). Türk söylence sözlüğü. https://ctad.hacettepe.edu.tr/19_37/7.pdf (Erişim tarihi: 5 Ekim 2023)
  50. Kedourie, E. (1971). Avrupa’da milliyetçilik, M. H. Timurtaş (Çev.). Milli Eğitim Basımevi. (Eserin asıl baskısı 1960).
  51. Lewellen, T. C. (2011). Siyasal antropoloji, A. E. Koca (Çev.). Birleşik Yayınevi. (Eserin Asıl Baskısı 2003). Maloney, A. (1999). Preference ratings of images representing archetypal themes: An empirical study of the concept of archetypes. Journal of Analytical Psychology, 44(1), 101–116. https://doi.org/10.1111/1465-5922.00070
  52. Millet, K. (1987). Cinsel politika, S. Selvi (Çev.). Payel Yayınevi. (Eserin Asıl Baskısı 1969).
  53. Morgan, L. H. (1986). Eski Toplum I, Ü. Oskay (Çev.). Payel Yayınevi. (Eserin Asıl Baskısı 1877). Necatigil, B. (1978). 100 soruda mitologya (3. baskı). Gerçek Yayınları.
  54. Ögel, B. (1957). Doğu Göktürkleri hakkında vesikalar ve notlar. Belleten, 21(81), 81–137.
  55. Ögel, B. (1993). Türk mitolojisi: Birinci cilt. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  56. Özkırımlı, U. (2009). Milliyetçilik kuramları: Eleştirel bir bakış (3. baskı). Doğu Batı Yayınları.
  57. Parla, T. (1985). The social and political thought of Ziya Gökalp 1876–1924. E. J. Brill.
  58. Pateman, C. (2011). Cinsel sözleşme, Z. Alpar (Çev.). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. (Eserin asıl baskısı 1988).
  59. Pietikäinen, P. (2007). Alchemist of human nature: Psychological utopianism in gross, Jung, Reich and Fromm. Routledge.
  60. Radloff, W. (2008). Türklük ve Şamanlık, A. Temir, T. Andaç ve N. Uğurlu (Çev.). Örgün Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1893).
  61. Ragin, C., ve Chirot, D. (2008). Immanuel Wallerstein’in dünya sistemi: Tarih olarak siyaset ve sosyoloji. T. Skocpol (Ed.) İçinde, Tarih olarak siyaset ve sosyoloji (s.305-348), A. Fethi (Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1984).
  62. Renan, E. (2016). Ulus nedir?, G. Yavaş (Çev.). Pîhan Yayıncılık. (Eserin asıl baskısı 1991).
  63. Roux, J.-P. (2011). Eski Türk mitolojisi, M. Y. Sağlam (Çev.). BilgeSu Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1999).
  64. Sirman, N. (2011). Kadınların milliyeti. E. Özdemir ve S. Bayraktar (Haz.) İçinde, Amargi feminizm tartışmaları (s. 85–101). Amargi Yayınevi.
  65. Smith, A. D. (2002). Ulusların etnik kökeni, S. Bayramoğlu ve H. Kendir, (Çev.) Dost Kitabevi Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1986).
  66. Şimşek, E. (2017). Türk kültüründe “alkarısı” inancı ve bu inanca bağlı olarak anlatılan efsaneler. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 5(12), 99–115. 10.31126/akrajournal.327926
  67. Tönnies, F. (2000). Gemeinschaft ve Gesellschaft. A. Aydoğan (Haz.) İçinde, Şehir ve cemiyet (s. 185–218). İz Yayıncılık.
  68. Türköne, M. (1995). Eski Türk toplumunda cinsiyet kültürü. Ark Yayınevi.
  69. Türkyılmaz, Z. (2017, Mart 30). Dağ çiçekleri’nden, Türklük tohumlarına: Dersim’in ıslahında annelik ve kız çocukları [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=P1l2Nlu9rvQ (Erişim tarihi: 30 Mart 2017)
  70. Uslu, B. (2022). Türk mitolojisi. Kamer Yayınları.
  71. Yayın, N. (2012). Türk mitolojisinde su ve su tanrılarında cinsiyet meselesi. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1(23), 111–121.
  72. Yuval-Davis, N. (2010). Cinsiyet ve millet, A. Bektaş (Çev.). İletişim Yayınları. (Eserin asıl baskısı 1997).
  73. Zihnioğlu, Y. (2022). Kadınsız inkılap (5. baskı). Metis Yayınları.
  74. Chatterjee, P. (2013). Kadın sorununa milliyetçi çözüm. A. G. Altınay (Ed.), Vatan, millet, kadınlar içinde (s. 103–127). İletişim Yayınları.