KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Türkiye Jeoloji Bülteni / 2026 / Cilt: 69 Sayı: 3

Yalakdere Fayının (KB Türkiye) Morfotektonik Segmentasyonu ve Yükselme Geçmişi: χ Analizi ve Akarsu Profili Ters Çözümleme Sonuçları

Morphotectonic Segmentation and Uplift History of the Yalakdere Fault (NW Türkiye): Results from χ Analysis and River Profile Inversion

Seray Çınar Yıldız, Süha Özden, Savaş Topal

Sayfa
303–322
Yayın Tarihi
2026-08-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Kuzeybatı Anadolu, farklı doğrultulara, tektonik rejimlere ve kayma hızlarına sahip aktif fay segmentlerinden oluşmaktadır. Bu çalışmada, İzmit Körfezi’nin güneyinde yer alan sağ yanal doğrultu atımlı bir fay olan Yalakdere Fayının tektoniğin topoğrafya üzerindeki etkisi ve çok ölçekli morfometrik bir yaklaşım kullanılarak araştırılmıştır. Dağ önü morfolojisi indisleri (Smf, Vf), havza ölçekli indisler (AF, Bs, HI, HC), kanal diklik indisi (ksn) ve drenaj bölümü stabilitesi (χ) analizleri, yükselmenin mekânsal ve zamansal değişkenliğini sınırlandırarak, akarsu boyu profil ters çözüm modellemeleriyle birlikte değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, fayın güneybatı ve kuzeydoğu segmentleri arasında belirgin morfotektonik farklılıkların bulunduğunu ortaya koymaktadır. Akarsu boyu profil ters çözüm sonuçları, yükselme oranlarının Kuvaterner boyunca zamansal değişimler gösterdiğini ve maksimum yükselmenin Erken Pleyistosen döneminde gerçekleştiğini göstermektedir. Bulgular, Yalakdere Fayı’nın morfotektonik evriminin fay segmentasyonu, litolojik değişkenlik ve diferansiyel yükselme tarafından kontrol edildiğini ortaya koymaktadır. Sonuçlar ayrıca, bölgenin evriminde baskın kontrolün iklim değişkenliğinden ziyade tektonik kuvvetlerden kaynaklandığını göstermektedir.

Abstract

Northwestern Anatolia contains many active fault segments with different strikes, tectonic regimes and slip rates. In this study, the tectonic control on topography along the Yalakdere Fault, a right-lateral strike-slip fault located south of the Gulf of İzmit, is investigated using a multi-scale morphometric approach. Mountain front morphology (Smf, Vf), basin-scale indices (AF, Bs, HI, HC), channel steepness (ksn), and drainage divide stability (χ) analyses are integrated with river profile inversion modeling to constrain the spatial and temporal variability of uplift. Results reveal significant morphotectonic contrasts between the southwestern and northeastern segments of the fault. River profile inversion results show that uplift rates have varied throughout the Pleistocene, with peak uplift occurring during the Early Pleistocene. These findings demonstrate that the morphotectonic evolution of the Yalakdere Fault is controlled by fault segmentation, lithological variability and differential uplift. The results further indicate that tectonic forcing, rather than climatic variability, represents the dominant control on landscape evolution.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yıldız, S. Ç., Özden, S., Topal, S. (2026). Yalakdere Fayının (KB Türkiye) Morfotektonik Segmentasyonu ve Yükselme Geçmişi: χ Analizi ve Akarsu Profili Ters Çözümleme Sonuçları. Türkiye Jeoloji Bülteni, Cilt: 69 Sayı: 3, 303–322. https://doi.org/10.25288/tjb.1956532

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

↗Yeni Sekme

PDF belgesi yükleniyor...

Kaynakça (37)

  1. Alpar, B. & Yaltırak, C. (2002). Characteristic features of the North Anatolian Fault in the eastern Marmara region and its tectonic evolution. Marine Geology, 190(1-2), 329-350. https://doi.org/10.1016/S0025-3227(02)00353-5
  2. Bargu, S. ve Sakınç, M. (1984). Armutlu Yarımadası'nda Karamürsel ile İznik Gölü Arasındaki Kesimin Doğal Agrega Potansiyelinin Araştırılması ve Değerlendirilmesi (Rapor no: TBAG-587). TÜBİTAK.
  3. Bargu, S. & Sakınç, M. (1989). Geology and structural properties of the region between the İzmit Gulf and İznik Lake. İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yerbilimleri Dergisi, 6(1–2) 45-76.
  4. Bull, W. B. & McFadden, L. D. (1977). Tectonic geomorphology North and south of the Garlock fault, California. In: Doehring, D.O. (Eds.), Geomorphology in Arid Regions. Proceedings of the Eighth Annual Geomorphology Symposium (pp.: 115-138). State University of New York, Binghamton. https://doi.org/10.4324/9780429299230
  5. Elmas, A. & Yiğitbaş, E. (2005). Comment on “Tectonic evolution of the Intra-Pontide suture zone in the Armutlu Peninsula, NW Turkey” by Robertson and Ustaömer. Discussion. Tectonophysics, 405(1-4), 213-221. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2005.05.007
  6. Emre, Ö., Erkal, T., Tchepalyga, A., Kazancı, N., Keçer, M. & Ünay, E. (1998). Neogene-Quaternary evolution of the eastern Marmara region, northwest Turkey. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 120, 119-145. https://izlik.org/JA66NT78JL
  7. Emre, Ö., Duman, T. Y., Özalp, S., Şaroğlu, F., Olgun, Ş., Elmacı, H. & Çan, T. (2018). Active fault database of Turkey. Bulletin of Earthquake Engineering, 16(8), 3229-3275. https://doi.org/10.1007/s10518-016-0041-2
  8. Forte, A. M. & Whipple, K. X. (2018). Criteria and tools for determining drainage divide stability. Earth and Planetary Science Letters, 493, 102-117. https://doi.org/10.1016/j.epsl.2018.04.026
  9. Forte, E., Sugan, M., Del Ben, A., Pipan, M., Gasperini, L. & Kurt, H. (2014). Multidisciplinary analyses to understand the tectonic activity and the evolution of the North Anatolian Fault in the Hersek Peninsula (Izmit Gulf, Turkey). Bollettino Di Geofisica Teorica e Applicata, 55(3), 589-616. https://doi.org/10.4430/bgta0122
  10. Gökten, E., Havzoğlu, T. & Şan, Ö. (2001). Tertiary evolution of the central Menderes Massif based on structural investigations of metamorphics and sedimentary cover rocks between Salihli and Kiraz (western Turkey). International Journal of Earth Sciences, 89(4), 745-756. https://doi.org/10.1007/s005310000099
  11. Göncüoğlu, M. C., Erendil, M., Tekeli, O., Ürgün, B.M., Aksay, A. ve Kuşçu, İ. (1986). Armutlu Yarımadasının doğu kesiminin jeolojisi (Rapor No.: 7786). MTA (Unpublished), Ankara.
  12. Goren, L., Fox, M. & Willett, S.D. (2014). Tectonics from fluvial topography using formal linear inversion: Theory and applications to the Inyo Mountains, California. Journal of Geophysical Research: Earth Surface, 119(8), 1651-1681. https://doi.org/10.1002/2014JF003079
  13. Hare, P. W. & Gardner, T.W. (1985). Geomorphic indicators of vertical neotectonism along converging plate margins, Nicoya Peninsula, Costa Rica. In M. Morisawa & J. T. Hack (Eds.), Tectonic Geomorphology: Proceedings of the 15 Annual Binghamton Geomorphology Symposium (pp.: 75-104), September 1984. Boston. Allen and Unwin.
  14. Keller, E. A. & Pinter, N. (2002). Active tectonics, Earthquakes, Uplift and Landscape. 2nd Edition, Prentice Hall, Upper Saddle River, 362.
  15. Ketin, İ. (1957). Kuzey Anadolu deprem fayı. I.T.Ü. Bull., 15(2).
  16. Kirby, E. & Whipple, K. X. (2012). Expression of active tectonics in erosional landscapes. Journal of Structural Geology, 44, 54-75. https://doi.org/10.1016/j.jsg.2012.07.009
  17. Okay, A. & Görür, N. (1995). Time and space relations in the formation of the West Black Sea and Thrace Basins. Proc Symp on the Geology of the Thrace Basin, 9–10.
  18. Özalp, S., Emre, Ö. & Doğan, A. (2013). The segment structure of southern branch of the North Anatolian Fault and paleoseismological behaviour of the Gemlik Fault, NW Anatolia. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 147, 1-17. https://izlik.org/JA97CD39KS
  19. Özcan, Z., Okay, A., Özcan, E., Hakyemez, A. & Altıner, S. (2012). Late Cretaceous-Eocene geological evolution of the Pontides based on new stratigraphic and palaeontologic data between the Black Sea coast and Bursa (NW Turkey). Turkish Journal of Earth Sciences, 21(6), 933-960. https://doi.org/10.3906/yer-1102-8
  20. Perron, J. T. & Royden, L. (2013). An integral approach to bedrock river profile analysis. Earth Surface Processes and Landforms, 38(6), 570-576. https://doi.org/10.1002/esp.3302
  21. Schumm, S. A. (1956). Evolution of drainage systems and slopes in badlands at Perth Amboy, New Jersey. Geological Society of America Bulletin, 67(5), 597-646. https://doi.org/10.1130/0016-7606(1956)67[597:EODSAS]2.0.CO;2
  22. Schwanghart, W. & Scherler, D. (2014). TopoToolbox 2–MATLAB-based software for topographic analysis and modeling in Earth surface sciences. Earth Surface Dynamics, 2(1), 1-7. https://doi.org/10.5194/esurf-2-1-2014
  23. Silva, P. G., Goy, J. L., Zazo, C. & Bardaji, T. (2003). Fault-generated mountain fronts in southeast Spain: geomorphologic assessment of tectonic and seismic activity. Geomorphology, 50(1-3), 203-225. https://doi.org/10.1016/S0169-555X(02)00215-5
  24. Strahler, A. N. (1952). Dynamic basis of geomorphology. Geological Society of America Bulletin, 63(9), 923-938. https://doi.org/10.1130/0016-7606(1952)63[923:DBOG]2.0.CO;2
  25. Şengör, A. M. C. (1979). The North Anatolian transform fault: its age, offset and tectonic significance. Journal of the Geological Society, 136(3), 269-282. https://doi.org/10.1144/gsjgs.136.3.0269
  26. Şengör, A. M. C. & Yılmaz, Y. (1981). Tethyan evolution of Turkey: a plate tectonic approach. Tectonophysics, 75(3-4), 181-241. https://doi.org/10.1016/0040-1951(81)90275-4
  27. Tarı, U. & Tüysüz, O. (2016). The effects of the North Anatolian fault on the geomorphology in the Eastern Marmara region, northwestern Turkey. Geodinamica Acta, 28(3), 139-159. https://doi.org/10.1080/09853111.2015.1065308
  28. Topal, S. (2012). Denizli Havzasındaki fayların tektonik jeomorfolojisi [Unpublished PhD thesis]. Pamukkale University, Türkiye, 145 pp. (in Turkish with English abstract).
  29. Topal, S. (2019). Evaluation of relative tectonic activity along the Priene-Sazlı Fault (Söke Basin, southwest Anatolia): Insights from geomorphic indices and drainage analysis. Journal of Mountain Science, 16(4), 909–923. https://doi.org/10.1007/s11629-018-5274-x
  30. Topal, S. (2024). Geomorphological responses of rivers to active tectonics along the Karahayıt Fault, Western Türkiye. Journal of Mountain Science, 21(5), 1464-1474. https://doi.org/10.1007/s11629-024-8649-1
  31. Topal, S. & Irfan, M. (2025). Normal faulting and its role in the drainage divide migration in the Karıncalıdağ region, Menderes Massif, Western Türkiye. Journal of Mountain Science, 22(1),312–323. https://doi.org/10.1007/s11629-024-9132-8
  32. Topal, S., Çınar Yıldız, S. & Özden, S. (2025). Orhangazi ve Yalova Fayları arasında kalan horst boyunca su bölüm hattının göçü: Aktif tektonik yönünden çıkarımlar. Türk Coğrafya Dergisi, (87), 67-77. https://doi.org/10.17211/tcd.1638374
  33. Willett, S. D., McCoy, S. W., Perron, J. T., Goren, L. & Chen, C. Y. (2014). Dynamic reorganization of river basins. Science, 343(6175), Article 1248765. https://doi.org/10.1126/science.1248765
  34. Wobus, C., Whipple, K. X., Kirby, E., Snyder, N., Johnson, J., Spyropolou, K., Crosby, B. & Sheehan, D. (2006). Tectonics from topography: Procedures, promise, and pitfalls. In S. D. Willett, N. Hovius, M. T. Brandon, D. M. Fisher (Eds.), Tectonics, Climate, and Landscape Evolution (pp.: 55–74). https://doi.org/10.1130/2006.2398(04)
  35. Yılmaz, Y., Genç, Ş. C., Yiğitbaş, E., Bozcu, M. & Yılmaz, K. (1995). Geological evolution of the late Mesozoic continental margin of Northwestern Anatolia. Tectonophysics, 243(1-2), 155-171. https://doi.org/10.1016/0040-1951(94)00196-G
  36. Yiğitbaş, E., Elmas, A. & Yılmaz, Y. (1999). Pre‐Cenozoic tectono‐stratigraphic components of the western pontides and their geological evolution. Geological Journal, 34(1‐2), 55-74.https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1034(199901/06)34:1/2%3C55::AID-GJ814%3E3.0.CO;2-0
  37. Yiğitbaş, E., Elmas, A., Sefunç, A. & Özer, N. (2004). Major neotectonic features of eastern Marmara region, Turkey: development of the Adapazarı–Karasu corridor and its tectonic significance. Geological Journal, 39(2), 179-198. https://doi.org/10.1002/gj.962