KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Sanat Tarihi Dergisi / 2026 / Cilt: 35 Sayı: 1

Tarihî Yapıların Yeniden Kullanımında Yapı-İşlev Uyumunun Önemi: Yeşilburç Mübadele Müzesi’ne Yönelik Bir Değerlendirme

The Importance of Spatial–Functional Compatibility in the Adaptive Reuse of Historic Buildings: An Evaluation of the Yeşilburç Population Exchange Museum

Veysel Özbey

Sayfa
191–213
Yayın Tarihi
2026-07-21
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Yeniden işlevlendirme, atıl durumdaki tarihî yapıların korunmasında yaygın olarak başvurulan bir yöntemdir ancak bu yaklaşımın başarısı, yapı ile yüklenen işlev arasındaki uyuma bağlıdır. Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi’nin ardından terk edilen Rum yerleşimlerinde, tarihî yapıların müze olarak yeniden kullanımı öne çıkan uygulamalardan biridir. Bu çalışma, Niğde’nin Yeşilburç köyünde yer alan Yeşilburç Kilise Camii’nin Mübadele Müzesi olarak yeniden işlevlendirilmesini, Milletlerarası Müzeler Konseyi’nin (ICOM) 2022 tarihli müze tanımı çerçevesinde mekân–işlev uyumu bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; yerinde gözlem, mekânsal analiz ve sergileme kurgusuna yönelik içerik değerlendirmesi birlikte kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, müze işlevinin gerektirdiği sergileme, dolaşım ve destek birimlerinin mevcut yapı içerisinde sınırlı ölçüde karşılanabildiğini, bu durumun mekânsal bütünlük ve ritüel süreklilik üzerinde belirgin etkiler yarattığını göstermektedir. Ayrıca müzenin araştırma, biriktirme, yorumlama, eğitim, çeşitlilik ve sürdürülebilirlik gibi çağdaş müzecilik ilkeleri bakımından kurumsal ve işlevsel eksiklikler taşıdığı belirlenmiştir. Bu değerlendirmeler doğrultusunda, müze işlevinin tekil bir yapı içerisinde yoğunlaşması yerine, tarihî yerleşim ölçeğinde farklı mekânlara dağıtılmasına dayalı alternatif bir model önerilmektedir. Yeşilburç Kilise Camii’nin ana anlatı mekânı olarak korunması, hamam ve geleneksel konutların ise deneyim, eğitim ve destek işlevleriyle değerlendirilmesi, daha bütüncül ve sürdürülebilir bir müze kurgusu sunmaktadır. Bu yönü ile çalışma, tarihî çevrelerde müze tasarımına yönelik yerleşim ölçekli yaklaşımların geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.

Abstract

Adaptive reuse is widely employed as a conservation strategy for underutilized historic buildings; however, its success depends on the compatibility between the spatial characteristics of the existing structure and the requirements of the new function. Among adaptive reuse options, museums are frequently preferred due to their potential to both preserve and represent cultural heritage. Yet, integrating museum functions into historic buildings often generates spatial, functional, and interpretive tensions, particularly when the architectural configuration and symbolic layers are not adequately considered. In Turkey, the 1923 Population Exchange between Greece and Turkey resulted in the abandonment or transformation of numerous settlements formerly inhabited by Orthodox Greek communities. Many historic buildings, especially churches, have been repurposed as “exchange-themed” museums. While this practice contributes to the preservation of built heritage, it also raises critical questions regarding the compatibility of museum functions with spatial organization, ritual memory, and cultural significance of these structures. This study examines the adaptive reuse of the Yeşilburç Church Mosque in Niğde as a Population Exchange Museum, evaluating its spatial and functional performance within the framework of the International Council of Museums (ICOM) 2022 museum definition. The building, originally constructed as a Greek Orthodox church and later converted into a mosque, embodies multiple historical layers, making it a critical case for assessing the interaction between architectural heritage and contemporary museum practices. The research adopts a qualitative methodology combining on-site observation, spatial analysis, and content analysis of the exhibition layout. The assessment is structured around key criteria derived from the ICOM definition, including research, education, diversity, sustainability, and professional management. This framework enables a comprehensive evaluation of both the spatial configuration of the building and the institutional capacity of the museum. The findings reveal that the current museum function does not fully align with the spatial organization of the historic structure. Display units placed between structural columns fragment the interior space, disrupting spatial continuity and limiting access to certain areas, particularly those associated with the building’s later ritual use as a mosque. This spatial fragmentation weakens the legibility of the building’s layered history and diminishes the overall visitor experience. The museum also exhibits shortcomings in relation to contemporary museological principles. It lacks a systematic research program, structured educational activities, and participatory engagement mechanisms. The collection is limited in scope and not supported by a clearly defined acquisition strategy. Furthermore, professional management, communication strategies, and long-term sustainability planning remain insufficient. In response to these findings, the study proposes an alternative model that reconsiders museum spatial organization beyond a single building. Rather than concentrating all functions within the Yeşilburç Church Mosque, the approach distributes them across the settlement. The church-mosque is retained as the primary narrative space, while the bathhouse and traditional houses are assigned complementary functions such as exhibitions, education, workshops, and visitor services. This distributed model reduces pressure on the main structure and preserves its spatial and symbolic integrity. It also enables a more flexible museum program aligned with contemporary museological principles and extends the heritage experience across the settlement. The study concludes that single-building adaptive reuse strategies are often insufficient for contemporary museum needs. A settlement-scale approach integrating multiple structures offers a more sustainable and context-sensitive alternative.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Özbey, V. (2026). Tarihî Yapıların Yeniden Kullanımında Yapı-İşlev Uyumunun Önemi: Yeşilburç Mübadele Müzesi’ne Yönelik Bir Değerlendirme. Sanat Tarihi Dergisi, Cilt: 35 Sayı: 1, 191–213. https://doi.org/10.29135/std.1838151

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

↗Yeni Sekme

PDF belgesi yükleniyor...

Kaynakça (28)

  1. Acar-Ata, İ. (2023). Geçmişin Koruyucuları Olarak Niğde Yeşilburç Köyü Tarihi Evlerinin Avlu Kapıları. Yakın Mimarlık Dergisi, 7(1), 47-65.
  2. Acar-Ata, İ. ve Başar, M. E. (2022). Reading on Domestic Life Before and after the Period of Turkish-Greek Population Exchange from Historical Houses: Nigde Oral Mansion Sample. Sanat Tarihi Dergisi, 31(1), 59-89.
  3. Ahunbay, Z. (2009). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon. İstanbul: Yem Yayınları.
  4. Aydın, A. ve Şahin, Ö. (2018). Tarihi Yapıların Yeniden İşlevlendirilmesi: Isparta Aya İshotya (Yorgi) Kilisesi’nin Gül Müzesi’ne Dönüşümü. TÜBA-KED, 17, 63-75.
  5. Aydın, D. ve Yaldız, E. (2010). Yeniden Kullanıma Adaptasyonda Bina Performansının Kullanıcılar Üzerinden Değerlendirilmesi. METU Journal of the Faculty of Architecture, 27(1), 1-22.
  6. Bahar, Z. ve Kurak-Açıcı, F. (2021). Tarihi Yapıların Yeniden İşlevlendirilmesi: Kayseri Lisesi Örneği. Artium, 9(2), 68-78.
  7. Dinçer, F. (2014, 15 Ocak). Yeşilburç (Deneyi) Tarihine Bir Bakış. Milliyet. Erişim: 08 Şubat 2025, https://blog.milliyet.com.tr/yesilburc--deneyi--tarihine-bir-bakis/Blog/?BlogNo=444832
  8. Dinler, M. (2018). The Public Bath in Yeşilburç. Kayseri, Adana, İzmir, Elazığ, Niğde, Bursa: Assessment Report of Architectural Cultural Heritage (B. Pekol, Ed., s. 412-417). İstanbul/Diyarbakır: Anadolu Kültür Yayınları.
  9. Duncan, C. (1995). Civilising Rituals: Inside Public Art Museums. London/New York: Routledge.
  10. Ekiz, M. (2014). Niğde’de Hristiyan Türklere Ait Olduğu Düşünülen Üç Hamam. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 3(5), 95-117.
  11. Eldek-Güner, H. (2017). Liseden Müzeye, Eğitimden Tüketime; Kayseri Lisesi’nin Millî Mücadele Müzesi’ne Dönüşümü. TÜBA-KED, 16, 67-87.
  12. Günçe, K. ve Mısırlısoy, D. (2014). Adaptive Reuse of Military Establishments as Museum: Conservation vs. Museography. WIT Transactions on Ecology and the Environment (Cilt 143, s. 125-136). Southampton/Billerica: WIT Press.
  13. Hooper-Greenhill, E. (1992). Museum Education. Manual of Curatorship: A Guide to Museum Practice (J. M. A. Thompson, Ed., s. 670-689). Oxford: Butterworth-Heinemann.
  14. ICOM (2022). Museum Definition. Erişim adresi: https://icom-museum.translate.goog/en/resources/standards-guidelines/museum-definition/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc
  15. İl Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü (2024). İl Brifingi / 2024 Yılı Ocak Brifingi, Niğde: T.C. Niğde Valiliği.
  16. İslamoğlu, Ö. (2018). Tarihi Yapıların Yeniden Kullanılmasında Yapı-İşlev Uyumu: Rize Müzesi Örneği. Journal of History Culture and Art Research, 7(5), 510-523.
  17. İsmayılov, N. G. (2007). Modern Sanat Müzeleri ve Toplum İlişkisi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Yeditepe Üniversitesi, İstanbul.
  18. Keleş, V. (2003). Modern Müzecilik ve Türk Müzeciliği. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(1-2), 1-17.
  19. Koçak, B. (2021). Toplumsal Uyumu Gerçekleştirmede Bir Araç Olarak Göç Müzeleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi, İstanbul.
  20. Özdemir, Z. H. (2022). Niğde 19. yy Kiliseleri ve Hasaköy Kilisesi Yeni İşlevli Koruma Projesi Önerisi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
  21. Özkarcı, M. (2013). Niğde’de Osmanlılar Dönemine ait İki Hamam. Sanat Tarihi Dergisi, 12(2), 45-60.
  22. Pekak, M. S. (1999). 18-19. yüzyıllarda Niğde ve Çevresinde Hıristiyan Dini Mimarisi. XVI. Araştırma Sonuçları Toplantısı (Cilt 2). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
  23. Pekak, M. S. (2009). Kappadokia Bölgesi Osmanlı Dönemi Kiliseleri: Örnekler, Sorunlar, Öneriler. METU Journal of the Faculty of Architecture, 26(2), 249-277.
  24. Shaw, W. M. K. (2004). Osmanlı Müzeciliği: Müzeler, Arkeoloji ve Tarihin Görselleştirilmesi. İstanbul: İletişim Yayınları.
  25. Tezcan-Akmehmet, K., ve Ödekan, A. (2006). Müze Eğitiminin Tarihsel Gelişimi. İTÜ Dergisi/b (Sosyal Bilimler), 3(1), 47-58.
  26. Türkiye Kültür Portalı (2015, 10 Mart). Yeşilburç Kilisesi – Niğde. Erişim adresi: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/nigde/kulturenvanteri/yeslburc-klses
  27. Urry, J. (1999). Mekânları Tüketmek. (R. Öğdül, Çev.) İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
  28. Yılmaz, A. (2013). Bir Mübadele Öyküsü. Ankara: Sembol Yayınları.