KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Artuklu Akademi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 2

Hz. Osman’ın Katli ile Sonuçlanan Olayların Ekonomik Boyutu

The Economic Background of The Events Resulting in The Assassination of Caliph Uthman

Abdulkerim Öner

Sayfa
576–598
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

İslâm tarihinde Hz. Peygamber’le başlayıp Hz. Ebû Bekir ile devam eden yönetim, Hz. Ömer döneminde teşkilatlanma sürecine girdi. Bu yapı Hz. Osman’ın halifeliğinin ilk döneminde varlığını sürdürmekle birlikte son yıllarında bozulmaya başladı. Bu bozulmanın birçok sebebi olmakla birlikte en önemli etkenlerden biri de ekonomik faktörlerdir. Hz. Ömer döneminde artan gelirler, Hz. Osman’ın son yıllarında hem azaldı hem de adaletsiz bir şekilde dağıtılmaya başladı. Bu durum iktisadî hayatın bozulmasına ve toplumda huzursuzluklara yol açtı. Hz. Osman’ın ilk iki halifenin icraatlarının dışına çıkarak diğer kabile mensuplarını yönetime yeterli derecede yaklaştırmaması, idari kadroların tayininde akrabalarından yana tercihini kullanması ve tahsisat konusunda kabilesine pozitif ayrım yaptığına dair iddiaların bulunması toplumun tepkisine yol açtı. Merkezden uzak ordugâh şehirlerde meydana gelen olaylar, toplumun bölünmesine ve içinden çıkılmaz bir yapıya dönüştü. Yöneticilerin kendi aralarındaki çekişmeleri, valiler ile halk arasındaki yaşantı tarzı ve fikir ayrılığı toplumun ayrışmasına sebep oldu. Hz. Osman, halkın içine düştüğü ekonomik buhrandan kurtarmak amacıyla var gücüyle mücadele etti. Gelirleri artırmak için metruk ve savafî arazileri güvendiği kişilere iktâ olarak verdi. Yönetimde resmi görevi olanların dışında hazineden pay alanların tahsisatında indirime gitti. Vilayetlere müfettiş görevlendirerek problemlerin asıl sebebini bulmaya çalıştı. Bununla yetinmeyerek valilerle istişare etti ve halkın ileri gelenleriyle konuştu. Ancak değişen şartlarla birlikte birçok alanda meydana gelen bozulma, halifenin başarılı bir yönetim sergilemesine engel oldu. Hz. Osman’ın vefatı sürecinde yaşanan olayları konu edinen bu çalışmanın asıl hedefi, halifeliği zamanında ortaya çıkan, toplumu ayrıştırarak farklı fikirlerin ortaya çıkmasına sebep olan ve halifenin katli ile sonuçlanan asıl problemi tespit etmektir. Araştırmanın sağlıklı ve objektif sonuçlara ulaşabilmesi için titiz bir inceleme yapıldı. Aynı olay ile alakalı farklı görüşler ele alınarak öznel yaklaşımlardan uzak durulmaya çalışıldı. Literatür taraması yapılarak klasik kaynaklardan konun detaylarına ulaşılmaya gayret edildi. Zaman zaman çağdaş müelliflerin konu hakkındaki fikirlerine yer verildi. Olaylar arasında bağlantı kurularak nitel araştırma metodu takip edildi

Abstract

In Islamic history, the administration that began with the Prophet Muhammad and continued with Abu Bakr entered an institutionalization process during the caliphate of Umar. Although this structure was maintained in the early years of Uthman's caliphate, it began to deteriorate in his later years. Among the many reasons for this deterioration, one of the most significant ones were economic factors. While revenues increased during Umar’s time, they began to decline toward the end of Uthman’s caliphate. This situation led to economic instability and unrest in society. Uthman’s departure from the practices of his two predecessors—his failure to include members of other tribes in the administration, his preference for appointing his relatives to administrative positions, and allegations of nepotism toward his own clan in the allocation of resources—provoked strong public reaction. Incidents in garrison towns far from the center caused divisions in society and created an unmanageable situation. The internal power struggles among the administrators and the differing lifestyles and ideologies between governors and the public further deepened social fragmentation. Uthman struggled with all his strength to rescue the people from the economic crisis they had fallen into. To increase revenues, he allocated abandoned and state-owned lands (mawāt and ṣawāfī) to those he trusted. He reduced allowances for individuals receiving shares from the treasury who did not hold official positions in the government. He appointed inspectors to the provinces in an effort to identify the root causes of the problems. In addition, he consulted with governors and spoke with leading figures in society. However, widespread deterioration in various sectors under changing conditions prevented the caliph from achieving effective governance. The main aim of this study, which addresses the events surrounding the death of Caliph Uthman, is to identify the core problem that arose during his caliphate, which divided the society, gave rise to conflicting views, and ultimately led to his assassination. In order to obtain sound and objective results, the research was conducted with careful and rigorous analysis. Different opinions regarding the same events were considered, and subjective interpretations were avoided. A comprehensive review of the literature was conducted, and classical sources were examined in depth. The views of contemporary scholars were also included from time to time. A qualitative research method was employed by establishing connections between events

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Öner, A. (2025). Hz. Osman’ın Katli ile Sonuçlanan Olayların Ekonomik Boyutu. Artuklu Akademi, Cilt: 12 Sayı: 2, 576–598. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1762080

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

Kaynakça (47)

  1. Abdulazîz Dûrî. İlk Dönem İslam Tarihi. çev. Hayrettin Yücesoy. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2016.
  2. Abdulazîz Dûrî. İslam İktisat Tarihine Giriş. çev. Sabri Orman. İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
  3. Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘es-San‘ânî el-Himyerî. el-Musannef. thk. Habibu’r-Rahman el-Azmî. Beyrut: Meclisu’l-İlmî, 1972.
  4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1995.
  5. Akarsu, Murat. Kabile Brokrasisi ve Hz. Osman Katline Sessiz Kalınan Halife. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
  6. Apak, Adem “Hz. Osman Dönemi Dâhilî Problemler ve Sebepleri”. Hz. Osman Dönemi Dâhilî Problemler ve Sebepleri. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2020.
  7. Apak, Adem. “Hz. Osman’ın Hilafeti Döneminde Ümeyyeoğulları’nın Devlet İdaresindeki Yeri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 7/7 (1998).
  8. Atçeken, İsmail Hakkı. “Hz. Osman Dönemi İç Olaylarında Mervân b. Hakem’in Rolü”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2000).
  9. Avcı, Casim. “Kûfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 339-342. Erişim 04 Ağustos 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe
  10. Belâzurî, Ahmed b. Yahya b. Câbir b. Davud. Ensâbu’l-eşrâf. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
  11. Belâzurî, Ahmed b. Yahya b. Câbir b. Davud. Fütûhu’l-büldân. Beyrut: Mektebetü’l-Meârif, 1987.
  12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’s-sahîh. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2003.
  13. “Abdullah b. Sa’d”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: MEB, 1978. Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslam Siyasal Aklı. çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.
  14. Corci Zeydan. İslam Uygarlıkları Tarihi. çev. Necdet Gök. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012.
  15. Demirci, Mustafa. “İktâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Nisan 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/ikta#1
  16. Diyârbekrî, Huseyn b. Muhammed b. Hasan. Târîhu’l-hamîs fi ahvâli’l-enfesi nefîs. 2 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, ts.
  17. Ebû Ubeyd, Kasım b. Sellam Ebû. Kitâbü’l-emvâl. thk. Dr. Muhammed Ammare. Beyrut: Darü’ş-Şuruk, 1989.
  18. Ebû Yusuf, Ya’kub b. İbrahim. Kitabü’l-harâc. Beyrut: Darü’l Ma’rife, 1979.
  19. Ebü’l-Fidâ’, Ebü’l-Fidâ’ el-Melikü’l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl b. Alî b. Mahmûd el-Eyyûbî. el-Muhtasar. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
  20. İbn Abülhakem, Ebü’l-Kāsım Abdurrahmân b. Abdillâh b. Abdilhakem el-Mısrî el-Kureşî. Futûhu Mısır ve’l-Mağrib. Mektebetu’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 1415.
  21. İbn A‘sem el-Kûfî, Ebû Muhammed Ahmed. Kitâbü’l-fütûh. Beyrut: Daru’l-Adva, 1991.
  22. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Muhammed. Kitâbü’l-ʿİber. thk. Halil Şehâde. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1988.
  23. İbn Hazm, Ebu Muhammed Ali b. Ahmed b. Sâid b. Hazm el-Endelüsî. Cevâmiu’s-sîretu’n-nebeviyye. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
  24. İbn Kesîr, Ebu’l-Fida İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Maârif, 1990.
  25. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-İmâme ve’s-siyâse. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-Adva, 1990.
  26. İbn Sa’d, Muhammed b. Sa’d b. Menî ez-Zührî. et-Tabakâtü’l-kübra. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, 1968.
  27. İbn Sa’d, Muhammed b. Sa’d b. Menî ez-Zührî. Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
  28. İbn Tiktaka, Muhammed b. Ali b. Tabatabâ. el-Fahrî fi’l-âdâb el-sultâniyye ve’l-duvel el-İslamiyye. Beyrut: Dâru Sâdr, ts.
  29. İbn Zenceveyh, Ebû Ahmed Humeyd b. Mahled b. Kuteybe el-Horasânî. Kitâbu’l-Emvâl. thk. Şâkir Zîb Feyyâz. Riyad, 1986.
  30. İbnü’l-Esîr, İzzuddin Ebü’l Hasan Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târih. thk. Ömer Abdusselam et-Tedmirî. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kitâbi’l Arabiyye, 1997.
  31. İbrahim Muhammed. es-Siyasetu’l-Mâliyye li-Osman b. Affan. Kahire: el-Hey’e tü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, 1986.
  32. Kallek, Cengiz. Asr-ı Saâdet’te Yönetim-Piyasa İlişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
  33. Kılıç, Ünal. “Kûfelilerin Hz. Osman’a Muhalefet Etmelerinin Sebepleri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2002), 23.
  34. Kureyşî, Gâlib b. Abdulkâfî. Evveliyâtu’l-fâruk fi’l-idâreti ve’l-kadâ. Beyrut: Müessesetu’l- Kutubi’s-Sekâfiyye, 1990.
  35. Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habîb el-Mâverdî. el-Ahkâmü’s-sultaniyye. Kahire: Darü’l-Hadis, 2006.
  36. Muhammad Hamîdullah. İslam’ın Doğuşu. çev. Murat Çiftkaya. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
  37. Muhammed Hamîdullah. İslam Müesseselerine Giriş. çev. İhsan Süreyya Sırma. İstanbul: Beyan Yayınları, 2016.
  38. Öner, Abdulkerim. Beytülmâl Devlet Hazinesi. İstanbul: Siyer Yayınları, 2019.
  39. Öner, Abdulkerim. “Hulefâ-yi Râşidîn Döneminde İktâ Uygulamaları”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/25 (2020).
  40. Öner, Abdulkerim. Râşid Halifelerden Hz. Ebû Bekir. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
  41. Öz, Şaban. “Hz. Osman Döneminde Toplumsal Değişim”. 325-340. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2020.
  42. Sâlim b. Zekvân el-Hilâlî. es-Sîre. ed. Mehmet Azimli. çev. Harun Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
  43. Sıddıkî, Selim A. İslam Devletinde Mali Yapı. çev. Rasim Özdenören. İstanbul: Fikir Yayınları, 1968.
  44. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Hz. Osman Dönemindeki Ekonomik Krizin Garnizon Kentlere Etkisi-Kufe Örneği”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2003), 63-86.
  45. Suyutî, Celâluddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekir es-Suyutî. Târîhu’l-hulefâ. Beyrut: Darü’l-Minhac, 2013.
  46. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusûl ve’l-mulûk. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meârif, ts.
  47. Tomar, Cengiz. “Şam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 19 Ekim 2021. https://islamansiklopedisi.org.tr/sam--suriye#1 Ya’kûbî, Ahmed b. Ebî Ya’kûb b. Ca’fer b. Vehb. Târîhu’l-Ya’kûbî. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketu’l-İ’lamî, 2010. Yâkut, Ebu Abdullah b. Abdillah el-Hamevî. Mu’cemü’l-buldân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1977. Yeniçeri, Celal. İslam’da Devlet Bütçesi. İstanbul: Şamil Yayınevi, 1984. Yusuf el-Kardâvî. İslam Hukukunda Zekât. çev. İbrahim Sarmış. 2 Cilt. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1984.