KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Artuklu Akademi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 2

Emevîler Dönemi Kabile İttifaklarının Tarihsel Kökeni: Yemen-Rebîa Hilfi/İttifakı

The Historical Origins of Tribal Alliances in the Umayyad Period: The Yemen–Rabīʿa Ḥilf/Alliance

Raziye Bulut, Ümit Eskin

Sayfa
422–440
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Arap Yarımadası’nın coğrafi yapısı ve kaynakların sınırlılığı bölge halkını merkezî bir devlet yerine kabileler halinde örgütlenmeye sevk etmiştir. Bu parçalı yapıda asabiyet ve kan bağı temel dayanışma biçimi olsa da güvenlik ihtiyacı ve karşılıklı menfaatler kabileleri dostluk anlaşmaları yani hilfler yapmaya yöneltmiştir. Bu çalışma, genellikle göz ardı edilen ve farklı nesep grupları arasında kurulan önemli bir ittifakı, Câhiliye döneminden Emevîler’in yıkılışına uzanan tarihsel süreçte Yemen kabileleri ile Kuzeyli Rebîa kabilesi arasındaki hilf ilişkisini süreklilik ve değişim ekseninde incelemektedir. Bu ittifakın kökenleri Câhiliye döneminde Rebîa’nın başta Temîm olmak üzere diğer Mudar kabileleriyle yaşadığı rekabete dayanmaktadır. Bu rekabet ortamında Rebîa, Himyerîler ve Kindeliler gibi Güney Arabistan’ın güçlü siyasî otoriteleriyle askerî ve siyasi ortaklıklar kurarak güç dengesini lehine çevirmeyi amaçlamıştır. Nitekim Rebîa’nın, dönemin güç dengelerine göre bazen Kindelilerle bazen de onların rakibi Lahmîlerle hareket etmesi bu ilişkilerin pragmatik zeminini ortaya koymaktadır. İslâmiyet’in doğuşuyla birlikte bu tarihsel bağ zayıflamamış aksine yeni kurulan devletin siyasî ve askerî arenasındaki güç mücadelelerinde yeniden canlanmıştır. Özellikle Hz. Ali döneminde Cemel ve Sıffîn savaşlarında Yemen ve Rebîa kabilelerinin aynı sancak altında birleşmesi, Kûfe ve Basra gibi garnizon şehirlerinin iskân planlarında bu iki grubun bir arada konumlandırılması ittifakın kurumsal bir nitelik kazandığını göstermektedir. Emevîler döneminde ise Yemen-Rebîa ittifakı devletin siyasetini şekillendiren ana dinamiklerden biri haline gelmiştir. Özellikle Basra’da Ezd kabilesiyle yenilenen hilf Mudar bloğuna karşı önemli bir denge unsuru teşkil etmiştir. Çalışmada elde edilen bu veriler Emevîler dönemindeki kabilecilik faaliyetlerini ve devletin yıkılışını hazırlayan süreçleri anlamak için yeni bir çerçeve sunmakla kalmayıp kabile ittifaklarının dinamik doğasını ortaya koymuş ve İslâm tarihi araştırmalarına farklı bakış açısı kazandırmayı amaçlamıştır.

Abstract

The Arabian Peninsula’s geography and scarcity of resources led its inhabitants to organize in tribes rather than a centralized state. Within this fragmented order, while ʿasabiyyah remained the primary form of cohesion, the need for security and mutual interests impelled tribes to conclude friendship pacts (ḥilf). This study examines—along the axes of continuity and change—an important yet often overlooked alliance: the ḥilf between Yemeni (South Arabian) tribes and the northern tribe of Rabīʿa, tracing its evolution from the pre-Islamic (Jāhiliyya) period through the fall of the Umayyads. The alliance originated in Rabīʿa’s rivalry with the Muḍar tribes, especially Tamīm. In this competitive milieu, Rabīʿa sought to shift the balance of power in its favor by forging military and political partnerships with strong South Arabian authorities such as the Ḥimyarites and the Kindites. Rabīʿa’s alternating alignment—sometimes with the Kindites, at other times with their rivals, the Lakhmids—illustrates the pragmatic foundations of these relations. With the advent of Islam, these historical bonds did not weaken; rather, they were reactivated amid the political and military contests of the nascent Islamic state. Notably, under ʿAlī’s caliphate, the convergence of Yemeni and Rabīʿa contingents under a single banner in the Battles of the Camel and Ṣiffīn, as well as their co-location in the settlement schemes of garrison cities such as Kūfa and Baṣra, reveals the institutionalized nature of the alliance. During the Umayyad period, the Yemen–Rabīʿa alignment became a key factor shaping state politics; in Baṣra especially, the renewed ḥilf with the Azd served as a critical counterweight to the Muḍar bloc. The findings of this study not only provide a new analytical framework for understanding tribal dynamics and the processes leading to the fall of the Umayyad state but also highlight the dynamic nature of intertribal alliances, offering a fresh perspective to Islamic historical studies

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Bulut, R., Eskin, Ü. (2025). Emevîler Dönemi Kabile İttifaklarının Tarihsel Kökeni: Yemen-Rebîa Hilfi/İttifakı. Artuklu Akademi, Cilt: 12 Sayı: 2, 422–440. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1771002

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

Kaynakça (65)

  1. Aksu, Ali. Mervân b. Muhammed ve Emevî Devletinin Yıkılışı. İstanbul: Kitabevi, 2007.
  2. Akyürek, Yunus. “Câhiliye Dönemi̇ Kureyş Toplumunda Hilf Olgusu”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/38 (2018), 33-56.
  3. Algül, Hüseyin. “Ezd (Benî Ezd)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/46-47. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
  4. Algül, Hüseyin. “Hi̇myerîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/62-63. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
  5. Altuntaş, Hacı Mehmet. Câhiliye’de ve Hz. Peygamber Zamanında Kan Davası. İstanbul: Kuramer, 2021.
  6. Altuntaş, Hacı Mehmet. “İslam’ın Doğduğu Dönemde Toplumsal Yapıda Mevâlî”. Kilitbahir 27 (23 Eylül 2025), 1-18.
  7. Âlûsî, Mahmûd Şükrî el-Bağdadî. Bulûgu’l-Ereb fî Maʿrifeti Ahvâli’l-ʿArab. nşr. Muhammed Behcet el-Eserî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  8. Apak, Adem. Erken Dönem İslam Tarihinde Asabiyet. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016. Aras, Ömer. Hi̇cri̇ III. Asrın Sonuna Kadar Araplarda Nesep Kültürü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022. Aras, Ömer. Kinde Kabilesi (İslamiyet Öncesinden Hz. Pegamber’in Vefâtına Kadar). Kahramanmaraş: SAMER Yayınları, 2019.
  9. Aras, Ömer. “Mi̇lâdî VI. Asrın Sonlarına Kadar Ki̇nde Kabi̇lesi̇ ve Si̇yasî Tari̇hi̇”. İslam Tarihi Araştırmaları Dergisi 2 (2017), 63-91. Avcı, Casim. İslam-Bizans ilişkileri (610-847). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2015.
  10. Aycan, İrfan. “Rebîa (Benî Rebîa)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/498-499. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
  11. Bekrî, Ebû Ubeyd Abdullah b. Abdülazîz. Câhiliye Arapları. çev. Levent Öztürk. İstanbul: İz Yayıncılık, 1998.
  12. Belâzürî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ. Ensâbü’l-Eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr, Riyâz ez-Zirikli. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1996.
  13. Belâzürî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahya. Fütûhu’l-Büldân. Beyrut: Dâru ve Mektebetü Hilâl, 1988.
  14. Cevâd Ali. el-Mufassal fî Târîhi’l-Arab Kable’l-İslâm. 20 Cilt. Dâru’s-Sâkî, 2001.
  15. Çağatay, Neşet. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1989.
  16. Dabbî, Abbâs b. Bekkâr. Ahbâru’l-Vâfidât mine’r-Ricâl ʿalâ Muʿâviye b. Ebî Süfyân. nşr. Sükeyne eş-Şehâbî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
  17. Dalkılıç, Mehmet. Horasan’da İktidar Mücadeleleri (M. 705-796). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Doktora Tezi, 2009.
  18. Demircan, Adnan. Cahiliye Arapları. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
  19. Dindi, Emrah. “Câhiliye Döneminde Malî Yükümlülükler ve Bunların Kur’ân’daki Yansımaları”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (2016), 57-92.
  20. Dîneverî, Ebû Hanife Ahmed b. Davud. el-Ahbâru’t-Tıvâl. thk. Abdülmün‘im Âmir. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1960.
  21. Ebû Ubeyde, Ma‘mer b. el-Müsennâ. Nekâʾizu Cerîr ve’l-Ferezdak. thk. Velid Mahmut Hâlis -Muhammed İbrâhim. Abu Dabi: Mecma’u’s-Sekafî, 1998.
  22. Emin, Ahmed. Fecrü’l-İslâm. Kahire: Mektebetü’n-Nehdati’l-Mısriyye, 1965.
  23. Emin, Ahmet. Fecrü’l-İslâm: İslâmın Doğuşu. çev. Ahmet Serdaroğlu. Ankara: Kılıç Kitabevi, 1976.
  24. Enbârî, Ebû Bekir Muhammed b. el-Kâsım. el-Mufaddaliyyât li’d-Dabbî Meâ Şerhin Vâfir li’l-Enbârî. ed. Charles James Lyall. Oxford: The Clarendon Press, 1921.
  25. Günaltay, M. Şemseddin. İslâm Öncesi Arap Tarihi. çev. M. Mahfuz Söylemez. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2006.
  26. Hemdânî, Ebû Muhammed Lisânü’l-Yemen Hasan b. Ahmed. el-İklîl. thk. Muhammed b. Ali b. Hüseyin el-Ekva’ el-Hivâlî. San‘a: Vizâratü’s-Sekâfe ve’s-Siyâha, 2004.
  27. Hemdânî, Ebû Muhammed Lisânü’l-Yemen Hasan b. Ahmed. Kitâbü Kasîdeti’d-Dâmiga. thk. Muhammed b. Ali el-Ekva‘ el-Hivâlî. Kahire: Matbaatü’s-Sünneti’l-Muhammed, 1978.
  28. Hoyland, G. Robert. “Insider and Outsider Sources: Historiographical Reflections on Late Antique Arabia”. Inside and Out: Interactions between Rome and the Peoples on the Arabian and Egyptian Frontiers in Late Antiquity. ed. Jitse H.F. Dijkstra & Greg Fisher. Leuven: Peeters, 2014.
  29. İbn Abdirabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Habîb el-Kurtubî el-Endelüsî. el-‘İkdü’l-Ferîd. thk. Müfîd M. Kumeyha. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
  30. İbn Düreyd, Ebû Bekir Muhammed b. Hasan. el-İştikâk. thk. Abdüsselam Muhammed Hârun. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1991.
  31. İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ümeyye. el-Muhabber. thk. Ilse Lichtenstadter. Beyrut: Dâiratü’l-Me‘ârifi’l-Osmâniyye, 1942.
  32. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Kitâbü’l-ʿİber ve Dîvânü’l-Mübtedeʾ ve’l-Haber fî Eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-Âsarahüm min-Zevi’s-Sultâni’l-Ekber. thk. Halil Şehâde. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1981.
  33. İbn Haldûn, Mukaddime. çev. Halil Kendir. İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları, ts.
  34. İbn Hayyât, Ebû Amr Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. Târîh. thk. Ekrem Ziya el-Ömerî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1976.
  35. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. Kitâbu’t-Tîcân fî Mülûki Himyer. San‘a: Merkezü’d-Dirâsât ve’l-Ebhâsi’l-Yemeniyye, 1928.
  36. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 20 Cilt. Riyad: Dâru Hicr, 2003.
  37. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzüddîn Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.
  38. İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Zeynüddîn Ömer b. el-Muzaffer. Târîhu İbni’l-Verdî. Lübnan, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
  39. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Ali b. Hüseyin b. Muhammed. Kitabü’l-Egânî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1927.
  40. Kapar, Mehmet Ali. “Lahmîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/54-55. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  41. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü Kabâili’l-Arab el-Kadîm. Dımaşk: Mektebetü’l-Haşimiyye, 1949.
  42. Kelpetin, Mahmut. İslâm Öncesi Güney ve Kuzey Arabistan. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2020.
  43. Koçyiğit, Tahsin. İslâm Tarihinin İlk Yıllarında (h. 1-41 / m. 622-661) İskân. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Doktora Tezi, 2006.
  44. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Kinde (Benî Kinde)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/37-38. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  45. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasan Alî b. el-Hüseyin. Mürûcu’z-Zeheb ve Me‘âdinü’l-Cevher. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamid. 4 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’t-Ticareti’l-Kübrâ, 1964.
  46. Nus, İhsan. el-Asabiyyetü’l-Kabeliyye ve Eseruhâ fi’ş-Şi’ri’l-Ümevî. Beyrut: Dârü’l-Yakazati’l-Arabiyye, 1964.
  47. Odabaşı, Fatma. “Yezîd b. Mühelleb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/522-523. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
  48. Ortakcı, Halil. İslâmiyet’in Doğuşuna Kadar Himyerîler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
  49. Özkuyumcu, Nadir. “Hilf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/29-30. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
  50. Sarıçam, İbrahim. “Kümeyt b. Zeyd el-Esedî ve Hâşimiyyât’ı -I- İslâm Tarihi Açısından Bir Değerlendirme”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36/1 (1997).
  51. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimî el-Yemânî. Haydarâbad: Meclisü Dâirati’l-Me‘ârifi’l-Osmâniyye, 1962.
  52. Söylemez, M. Mahfuz. Bedevîlikten Hadârîliğe Kûfe. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
  53. Suhârî, Ebü’l-Münzir Seleme b. Müslim Avtebî. el-Ensâb. thk. İhsan Nas. 2 Cilt. Amman: Vizaretü’t-Türâs ve’s-Sekâfe, 2006.
  54. Şahin, İsmail. Emevîler Döneminde Kaysî ve Yemenî Kabileler Arasındaki Mücadeleler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
  55. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-Rusül ve’l-Mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Türâs, 1967.
  56. Temir, Hakan. Arap Yarımadasında Kabile Hayatı (Ortaya Çıkışından Hz. Peygamber Dönemine Kadar). İstanbul: Siyer Yayınları, 2020.
  57. Temir, Hakan. Nesep Atlası. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
  58. Turun, Veysi. Birinci Asırda Güney Arap Kabilelerinin İlk Siyasî Oluşumlardaki Rolü. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  59. Usluer, Mehmet. Kuruluşundan Emevîler Döneminin Sonuna Kadar Basra’da Toplum. Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
  60. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. Kitâbü’r-Ridde. thk. Yahya el-Cibûrî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1990.
  61. Wellhausen, Julius. Arap Devleti ve Sukutu. çev. Fikret Işıltan. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1963.
  62. Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîhu’l-Yaʿkûbî. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
  63. Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. el-Büldân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
  64. Zeydan, Corci. İslâm Medeniyeti Tarihi. çev. Zeki Meğâmiz. I-V Cilt. Üçdal Neşriyat, 1974.
  65. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn. el-A‘lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyin, 2002.