KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Artuklu Akademi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 1

Mezhepler Tarihi Araştırmaları Bağlamında el-İbâne İsimli Eserin İmam Eş’arî’ye Nispeti Üzerine Metodolojik Bir İnceleme

A Methodological Examination of the Attribution of the Work al-Ibānah to Imām al-Ashʿarī within the Context of Studies in the History of Islamic Sects

Nejdet Akay

Sayfa
149–177
Yayın Tarihi
2026-05-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Bu çalışma, Mezhepler Tarihi araştırmalarında önemli tartışma konularından biri olan el-İbâne adlı eserin Eş’arî’ye nispeti problemine odaklanmaktadır. el-İbâne’yi önemli kılan husus, Eş’arî’nin Mutezile’den ayrılmasından sonra karar kıldığı anlayışın niteliğinin anlaşılmasında sahip olduğu belirleyici referans değeridir. Bu referans değerine rağmen eserin nispetiyle ilgili temellendirmelerin ciddi metodolojik tetkiklerden geçmemiş olması problemin önemini artırmaktadır. Bu nedenle el-İbâne’nin Eş’arî’ye aidiyeti probleminin, algı-olgu denkleminde tarihsel ve psiko-sosyal motivasyonları da dikkate alan ilmî metodolojik bir yaklaşımla incelenmesini gerekli gören bir motivasyon alanından hareket edilerek bu çalışma ortaya konulmuştur. Çalışma, el-İbâne’nin Eş’arî’ye nispetiyle ilgili iddiaların sonraki dönemlerin gelişmeleri bağlamında ortaya atılan, Eş’arî’nin içinde bulunduğu tarihsel teo-politik atmosferle uyumlu olmayan anlatılara dayandığı ve bu anlatıların sonraki dönemlerde şekillenen psiko-sosyal motivasyonları yansıttığı olasılığından hareket etmektedir. Bu bağlamda eserin nispetine kaynaklık eden rivayetler ele alınmakta; bu rivayetlerde içkin motivasyonları yansıtan tarihsel-mezhepsel bağlam ve ilgili dönemlere hakim teo-politik atmosferin tespiti ve analizi yapılmaktadır. Sonuç olarak geçmişe yönelik algı inşa faaliyetlerinin geçmişi anlama üzerindeki belirleyici rolü örnek bir eserin nispeti üzerinden ortaya konulmaktadır. Araştırmada verilerin toplanması bağlamında kronolojik iz takibine dayalı yöntemden, verilerin işlenmesi konusunda fikir–hadise-motivasyon irtibatını merkeze alan tarihsel ve psiko-sosyal analiz yöntemlerinden yararlanılmaktadır. Konuyla ilgili veriler konusunda el-İbâne’nin Eş’arî’ye aidiyetinin temel referans kaynakları olan Ahvâzî, Beyhakî, İbn Asâkir ve İbn Teymiyye gibi klasik dönemin ilgili başat kaynaklarından faydalanılmıştır. Analizlerin derinleştirilmesi amacıyla modern dönem akademik çalışmalarına da müracaat edilmiştir. Çalışma, Eş’arî ve Eş’arîliğin anlaşılmasında algısal boyutun dışına taşınan ve gerçeklikle daha uyumlu bir hareket zeminin inşasına katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Çalışmanın perspektif kazandırmaya yönelik hedefi ise geçmişe dair anlatılara, nispete konu olan fikir ve olaylar hakkındaki rivayet ve tasvirlere, mezhepsel ve ideolojik motivasyonların yansıtıldığı bilgi görünümlü propaganda olabileceğini ortaya koymaktır. Söz konusu tarihi verilerde içkin motivasyonların psiko-sosyal analiz yöntemiyle tarihsel bağlamlarının tespiti üzerinden irdelenmesiyle de Mezhepler Tarihi metodolojisinin subjektif ve indirgemeci boyutlardan arındırılması çabasına katkıda bulunmayı hedeflemektedir.

Abstract

The present study focuses on the problem of attributing the work titled al-Ibānah to al-Ashʿarī, a subject that constitutes one of the most significant debates in research on the History of Islamic Sects. The significance of al-Ibānah lies in its pivotal referential value for comprehending the nature of the theological stance adopted by al-Ashʿarī following his dissociation from the Muʿtazila. Notwithstanding this critical importance, the fact that the arguments concerning the work's attribution have not been subjected to rigorous methodological scrutiny further amplifies the significance of the problem. The impetus for this study stems from the necessity to examine the attribution of al-Ibānah to al-Ashʿarī through a scholarly methodological approach that considers historical and psycho-social motivations within the relationship between perception and reality. The study proceeds from the assumption that claims regarding the attribution of al-Ibānah to al-Ashʿarī are based on narratives that emerged in later periods—narratives that are incompatible with the historical and theo-political context in which al-Ashʿarī lived—and that these narratives reflect psycho-social motivations shaped by subsequent developments. Within this framework, the reports that serve as sources for the attribution of the work are examined, and the historical and sectarian contexts in which these intrinsic motivations are embedded, along with the prevailing theo-political atmosphere of the relevant periods, are identified and analyzed. Consequently, the determinative role of processes of constructing perceptions of the past in shaping historical understanding is demonstrated through the case of the attribution of a single work. In terms of data collection, the study employs a method based on chronological tracing, while historical and psycho-social analytical approaches that center on the relationship between ideas and events are utilized in data analysis. The primary sources consulted include leading classical authorities—such as al-Ahwāzī, al-Bayhaqī, Ibn ʿAsākir, and Ibn Taymiyyah—which constitute the principal references concerning the attribution of al-Ibānah to al-Ashʿarī. In order to deepen the analysis, modern academic studies have also been consulted. The study aims to contribute to the construction of a framework for understanding al-Ashʿarī and Ashʿarism that transcends purely perceptual interpretations and is more closely aligned with historical reality. Its broader objective is to demonstrate that narratives about the past, as well as reports and descriptions concerning ideas and events subject to attribution, may function as forms of propaganda presented in the guise of knowledge, reflecting sectarian and ideological motivations. By examining the intrinsic motivations embedded in historical data through psycho-social analysis and contextualization, the study seeks to contribute to efforts to refine the methodology of the History of Islamic Sects by freeing it from subjective and reductionist tendencies.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Akay, N. (2026). Mezhepler Tarihi Araştırmaları Bağlamında el-İbâne İsimli Eserin İmam Eş’arî’ye Nispeti Üzerine Metodolojik Bir İnceleme. Artuklu Akademi, Cilt: 13 Sayı: 1, 149–177. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1869230

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

↗Yeni Sekme

PDF belgesi yükleniyor...

Kaynakça (92)

  1. Abdülhamîd Mûsa, Celâl Muhammed. Neş’etü’l-Eş‘ariyye ve tatavvüruhâ. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Lübnânî, 1982.
  2. Ahvâzî, Ebu Ali el-Hasan b. Ali b. İbrahim. “Mesâlibü İbn Ebî Bişr”. ed. Michel Allard. Bulletin De’études Orientales 23 (1970), 152-165.
  3. Akay, Nejdet. Mu’tezilî Krizin Sünnî Meşruiyeti: Eş’arî ve Eş’arîlik. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 1. Basım, 2025.
  4. Akman, Mustafa. Mezhepler Tarihinin Klasik Kaynakları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
  5. Ateş, Süleymman. Cüneyd-i Bağdâdi: Hayatı, Eserleri ve Mektupları. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
  6. Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali b. Sâbit el-Hatîb. Târîhu Medîneti’s-Selâm. thk. Beşşâr ’Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2001.
  7. Bedevî, Abdurrahman. Mezâhibü’l-İslâmiyyîn. Beyrut: Dâru’l-’İlm li’l-Melâyîn, 1997.
  8. Berbehârî, Ebû Muhammed Hasen b. Alî b. Halef. Şerhu’s-sünne. thk. Ebû Yâsir Hâlid b. Kâsım Redâdî. Medine: Mektebetü’l-Ğurabâi’l-Eseriyye, 1993.
  9. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. el-İ’tikâd ve’l-hidâye ilâ sebîli’r-reşâd. thk. Ahmed ‘İsâm el-Kâtib. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1981.
  10. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. “el-Mesâil ve’l-cevâbât fi’l-ma‘rife”. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüselâm Muhammed Hârûn. 4/47-65. Kahire: el-Mektebetü’l-Hâncî, 1989.
  11. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. “Fî Huceci’n-nübüvve”. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüselâm Muhammed Hârûn. 3/223-281. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1989.
  12. Collins, Randall. Felsefelerin Sosyolojisi. çev. Tufan Göbekçin. Sakarya: Sakarya Ünv. Kültür Yayınları, 2016.
  13. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi: Başlangıçtan İbn Rüşd’ün Ölümüne. çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
  14. Cübbâî, Ebû ’Ali. Kitâbü’l-Makâlât: İtikâdî Mezheplere Yönelik Klasik Bir Eleştiri. çev. Özkan Şimşek vd. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
  15. Cüşemî, el-Hâkim. “Şerhu ‘Uyûni’l-Mesâil”. Fadlü’l-İ‘tizâl ve Tabakâtü’l-Mu‘tezile. thk. Fuâd Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Fârâbî, 2017.
  16. Ebü’l-Fidâ’, el-Melikü’l-Müeyyed ‘İmâdüddîn İsmâîl el-Eyyûbî. el-Muhtasar fî târîhi’l-beşer. Kahire: Matbatü’l-Hüseyniyyeti’l-Mısriyye, ts.
  17. Emin, Ahmed. Zuhru’l-İslâm. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2013.
  18. Ess, Josef Van. “Allah’ın Varlığı Konusunda Erken Dönem İslam Kelamcıları”.
  19. Ess, Josef Van. “Mutezile Düşüncesinde Teolojik Bir Sorun Olarak Tanrı’yı Bilme”. Din Felsefesi Açısından Mutezile Gelen-Ek-i 1. thk. Recep Alpyağıl. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
  20. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. thk. Sâlih b. Mukbil b. Abdillâh ‘Usaymî. Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-Kurâ, 1429.
  21. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. Beyrut: Dâru’l-Kutübi’l-‘İlmiyye, 2011.
  22. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-Lüma’ fi’r-red ‘alâ ehli’z-zeyğ ve’l-bida’. thk. Muhammed Emin ed-Dannâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
  23. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. İstihsânü’l-havd fî ‘ilmi’l-kelâm. thk. Muhammed el-Velî el-Eş’arî er-Rüfâ’î el-Kâdirî. Beyrut: Dârü’l-Meşârî’, 1995.
  24. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn. thk. Nâim Zerzûr. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 2009.
  25. Fahreddîn er-Râzî, Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîru’l-kebîr). Beyrut: Dâru’l-Fikir, 1981.
  26. Feyyûmî, Muhammed İbrahim. Şeyhu Ehli’s-Sünne ve’l-Cemâ‘a el-İmâm Ebü’l-Hasan el-Eşa‘rî. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabi, 2003.
  27. Ğarâbe, Hammûde. Ebü’l-Hasan el-Eş’arî. Kahire: Mecme‘ü’l-Bühûsi’l-İslâmiyye, 1973.
  28. Ğâvecî, Vehbî Süleymân. Nisbetü kitâbi’l-İbâne cemî‘ahü ile’l-imâmi’l-celîl nâsıri’s-sünne Ebi’l-Hasan el-Eş’arî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1989.
  29. Hallâl, Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Hârûn. Kitâbü’s-sünne. thk. ’Atıyye Zehrânî. Riyad: Dâru’r-Râye, 1989.
  30. Hamevî, Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu‘cemü’l-büldân. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1993.
  31. Hayyât, Ebü’l-Hüseyn Abdürrahîm b. Muhammed b. Osmân. el-İntisâr: Mu‘tezile Müdafaası. çev. Yüksel Macit. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2018.
  32. Hüseyn, Abdülkadir Muhammed el-. İmam el-Eş’arî. çev. Mehmet Yurdakul. Rıhle Kitap, 2016.
  33. İbn ’Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hasan b. Hibbetullah. Tebyînu kezibi’l-müfterî fîmâ nüsibe ile’l-İmâm Ebi’l-Hasan el-Eş’arî. thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2010.
  34. İbn ’Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hasan b. Hibbetullah. Tebyînu kezibi’l-müfterî fîmâ nüsibe ile’l-İmâm Ebi’l-Hasan el-Eş’arî. thk. Muhammed ’Adnân eş-Şerfâvî. Dımaşk: Dâru’t-Takvâ, 2018.
  35. İbn Derbâs, Ebu’l-Kâsım Abdülmelik b. ‘Îsâ el-Kurdî el-Mârânî. Risâletün fi’z-zeb ‘anı’l-Eşa’rî. Haydarabad: Cem’iyyetu Dâireti’l-Me’ârif el-Osmâniyye, 1948.
  36. İbn Ebî Ya’la, Ebü’l-Hüseyin İbnü’l-Ferra Muhammed b. Muhammed b. Hüseyin Bağdadi Hanbeli. Tabakâtü’l-Hanâbile. thk. Muhammed Hâmid el-Fekî. Kahire: Matbaatü’s-Sünneti’l-Muhammediye, ts.
  37. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş’arî. thk. Daniel Gimaret. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1986.
  38. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Lisânü’l-mîzân. thk. ‘Abdülfettâh Ebû Ğudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2002.
  39. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr b. Hallikân el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtü’l-a’yân. thk. İhsân ’Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1972.
  40. İbn Kayyım el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkī el-Hanbelî. es-Savâ‘ıku’l-mürsele ‘ale’l-Cehmiyye ve’l-Mu‘attıla. thk. Ali İbn Muhammed. Riyad: Dâru’l-‘Âsıme, ts.
  41. İbn Kayyım el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkī el-Hanbelî. İctim’ü’l-cüyûşi’l-İslâmiyye ‘alâ harbi’l-Mu‘attıla ve’l-Cehmiyye. thk. Zâid b. Ahmed en-Nüşeyrî. Cidde: Dâru ‘Âlemi’l-Fevâid, 1431.
  42. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Heyet. Beyrut: Mektebetü’l-Ma’ârif, 1991.
  43. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. Hadis Müdafaası. çev. M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
  44. İbn Mezrûk, Ebû Hâmid. Berâetü’l-Eş‘ariyyîn min ‘akâidi’l-muhâlifîn. Dımaşk: Matbaatü’l-‘İlim, 1967.
  45. İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muham. Tecâribü’l-ümem ve te‘âkubü’l-himem. thk. Seyyid Kesrevî Hasen. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
  46. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. Beyânü telbîsi’l-Cehmiyye fî te’sîsi bide‘ihimi’l-kelâmiyye. thk. Yahya b. Muhammed el-Hüneydî. Medine: Vezâretü’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1426.
  47. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. Der’ü taâruzi’l-’akl ve’n-nakl. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suud el-İslâmiyye, 1991.
  48. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. el-Fetvâ el-Hameviyetü’l-kübrâ. thk. Hamed b. Abdilmuhsin Teveycerî. Riyad: Dâru’l-Sumay‘î, 2004.
  49. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. Mecmûatü’r-resâil ve’l-mesâil; kitâbu mezhebi’s-selefi’l-kavîm fî tahkîki mes’eleti kelâmillâhi’l-kerîm. thk. Muhammed Reşid Rıza. Lecnetü’t-Türâsi’l-Arabiyye, ts.
  50. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. Mecmû’ü’l-fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed İbn Kâsım. Medine: Mücemma’ el-Melik Fehd, 2003.
  51. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn. Minhâcü’s-sünne. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. Riyad: Câmi’atü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1986.
  52. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. el-Muntazam fî târîhi’l-mülük ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkâdir ’Atâ - Mustafâ Abdülkâdir ’Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, ts.
  53. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târih. thk. eş-Şeyh Halîl Me’mûn Şîhâ. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 2007.
  54. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. thk. Yusuf Ali Tavîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
  55. İbnü’s-Salâh eş-Şehrezûrî, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ. Tabakâtü’l-fükahâi’ş-Şâfiiyye. thk. Muhyeddîn Ali Necîb. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1992.
  56. Kâdi Iyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik li ma‘rifeti a‘lâmi mezhebi Mâlik. thk. Muhammed İbn Şerîfe. Ribat: Vezâretü’l-Evkâf ve’ş-Şü’ûni’l-İslâmiyye, ts.
  57. Kalaycı, Mehmet. Ehl-i Sünnetin Reislerinden İmâm-ı Eş’arî ve Eş’arîlik. Ankara: Anadolu Yayınları, 2019.
  58. Kaya, Sibel. Mu‘tezile’de Vücûb Alellah Düşüncesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Doktora, 2020.
  59. Keskin, Mehmet. “Eş’ârî Mu’tezile’den Neden Ayrıldı?” İlahiyat Akademi Dergisi 5 (2017), 93-112.
  60. Keskin, Mehmet. İmam Eş’arî ve Eş’arilik. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
  61. Keskin, Mehmet. “İmam Eş’arî ve Mezhebi Hakkındaki Galat-ı Meşhurlar Üzerine Bir İrdeleme”. Uluslararası İmam Eş’arî ve Eş’arîlik Sempozyumu Bildirileri. ed. Cemalettin Erdemci - Fadıl Ayğan. 259-272. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
  62. Kevserî, Muhammed Zâhid. “Lüm‘atün fî neş’eti’l-fırak”. Tebyînü’l-kezibi’l-müfterî. kitap editörü İbn Asâkir. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2010.
  63. Kevserî, Muhammed Zâhid. Mukaddimâtü’l-İmâm el-Kevserî. Beyrut: Dârü’s-Süreyyâ, 1997.
  64. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîler’in Kelâm Sistemi. Ankara: İsam Yayınları, 2017.
  65. Kummî, Abbâs. el-Künâ ve’l-elkâb. Tahran: Mektebetü’s-Sadr, 1348.
  66. Macdonald, Duncan B. Development of Muslim Theology Jurisprudence and Constitutional Theory. New York: Charles Scribner’s Sons, 1903.
  67. Mahmûd, Abdurrahmân b. Sâlih b. Sâlih. Mevkıfu İbn Teymiyye mine’l-Eşâ‘ira. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1995.
  68. Massignon, Louis. Doğuş Devrinde İslâm Tasavvufu. çev. Mehmet Ali Aynî. İstanbul: Ataç Yayınları, 2006.
  69. McCharthy, Richard J. The Theology of al-Ash‘arî. Beyrouth: Imprimerie Catholique, 1953.
  70. Melchert, Christopher. Sünnî Düşüncenin Teşekkülü. çev. Ali Hakan Çavuşoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, ts.
  71. Melchert, Christopher. The Formation of The Sunni Schools of Law (9th-10th centuries C.E.). Leiden: E.J. Brill, 1997.
  72. Nicholson, Reynold A. A Literary History of the Arabs. New York: Charles Scribner’s Sons, 1907.
  73. (ö. 748/1348), Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî. el-’Ulüvv li ‘Aliyyi’l-Ğaffâr. thk. Eşref İbn Abdülmaksûd. Riyad: Mektebü Advâü’s-Selef, 1995.
  74. Safedî, Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefayât. thk. Ahmed el-Arnavût - Mustafa Türkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2000.
  75. Schmidtke, Sabine. “Mu‘tezilî Hareket (III) : Skolastik Evre”. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. ed. Sabine Schmidtke. 229-254. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
  76. Sekûnî, . Ebû Alî Ömer b. Muhammed b. Hamd b. Halîl. ‘Uyûnü’l-münâzarât. thk. Sa’d Ğarâb. Tunus: Menşûrâtü’l-Câmi‘ati’t-Tûnisiyye, 1976.
  77. Sıddîk, İbrâhim b. Muhammed. “Mevâkıfü’l-Eşâ‘ira min kitâbi’l-İbâne ‘an Usûli’d-Diyâne li Ebi’l-Hasan el-Eş’arî”. Merkezü’s-Selef li’l-Bühûs ve’d-Dirâse: Evrâk ‘ilmiyye 248 (ts.), 1-17.
  78. Siczî, Ebû Nasr Ubeydullâh b. Saîd b. Hâtim. Risâletü’s-Siczî ilâ ehli Zebîd fi’r-redd ‘alâ men enkera el-harf ve’s-savt. thk. Muhammed Bâkerîm Bâabdullah. Riyad: Dâru’r-Râye, 1994.
  79. Sinan, Hamad - Ancerî, Fevzî. Ehlü’s-Sünneti’l-Eşâ‘ire şehâdetü ‘ulemâi’l-ümmeti ve edilletühüm. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ, 2011.
  80. Subhî, Ahmed Mahmud. Fî ‘İlmi’l-kelâm dirâse felsefiyye li ârâi’l-fıraki’l-İslâmiyye fî usûli’d-dîn: el-Eşâ‘ira. Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye, 1985.
  81. Sübhânî, Ca’fer. Bühûsün fi’l-milel ve’n-nihal. Kum: Müessesetü’l-İmâm es-Sâdık, ts.
  82. Şâfi‘î, Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. thk. Rıf’at Fevzî Abdülmuttalib. Mansura: Dârü’l-Vefâ, 2001.
  83. Şâfi‘î, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. çev. Abdülkâdir Şener - İbrahim Çalışkan. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
  84. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn (Lisânüddîn) Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-nihal. thk. Ahmed Fehmî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1992.
  85. Taberî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Mehdî. Te‘vîlâtü’l-âyâti’l-müşekkeleti’l-muvazzaha. thk. Nâsır Muhammedî. Kahire: Dâru’l-Âfâki’l-Arabiyye, 2015.
  86. Tâcuddîn es-Sübkî, Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Huluv. Kahire: Dârü İhyâi’l-Kütüb, 1964.
  87. Temîmî, Ebü’l-Fadl Abdülvâhid b. Abdilaziz b. el-Hâris. İ’tikâdü’l-imâmi’l-münebbel Ebî Abdillâh Ahmed b. Hanbel. thk. Ebu’l-Münzir en-Nekkâş. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
  88. Thiele, Jan. “Ebû Hâşim el-Cübbâî’nin (ö. 321/933) ‘Haller’ (Ahvâl) Teorisi ve Bunun Eş’arî Kelâmcılar tarafından Uyarlanması”. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. ed. Sabine Schmidtke. 481-505. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
  89. Yâfi’î, Ebû Muhammed Afîfüddîn Abdullāh b. Es‘ad b. Alî b. Süleymân. Mir’âtü’l-cinân ve ‘ibretü’l-yakzân. thk. Halîl el-Mansûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1997.
  90. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Kitâbü’l-‘arş. thk. Muhammed b. Halîfe et-Temîmî. Riyad: Mektebü Advâü’s-Selef, 1999.
  91. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1990.
  92. Zehrî, Halid. “Kitâbü’l-İbâne ‘an Usûli’d-Diyâne: tahkîk fî nisbetihi ilâ Ebi’l-Hasan el-Eş’arî”. Mecelletü el-İbâne 1 (ts.), 116-131.