KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Artuklu Akademi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 1

Öznenin Bütüne Anlamlı Katılımı: Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” Söyleminin Schelling Felsefesi Perspektifinden Tahlili

Meaningful Participation of the Subject in the Whole: An Analysis of Mansur Al-Hallaj’s Proclamation “Ene al-Haqq” from the Perspective of Schelling’s Philosophy

Ahmet Baran Küçük

Sayfa
110–129
Yayın Tarihi
2026-05-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Bu çalışmanın konusu, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling’in karanlık istenç ve zemin kavramlarıyla temellendirdiği özgürlük ontolojisinin; Tasavvuf geleneği çerçevesinde, Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” söylemi ile sevgi aracılığıyla Mutlak’la bütünleşme anlayışının karşılaştırmalı incelenmesidir. Kapsam olarak, Batı felsefesindeki özgürlük anlayışının dönüşümü sonucunda ortaya çıkan nihilizm sorununa karşılık, Schelling’in ontolojisi ile Tasavvuf geleneğindeki vahdet-i vücut öğretisi arasındaki benzerlikler, psikanaliz kuramındaki dürtü kavramı, edebi eserlerdeki yansımalar ve Kur’ân-ı Kerîm âyetlerinin tefekkürü bütüncül bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Çalışmanın amacı, Schelling’in özgürlüğü yalnızca etik bir yükümlülük alanı olarak değil, iyilik ve kötülüğü içinde barındıran kadim bir potansiyel olarak yorumlayan yaklaşımını; Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” söylemiyle ilişkilendirerek, öznenin nihilizm sorunundan kurtularak bütüne anlamlı katılım imkanını ortaya koymaktır. Bu çerçevede, narsistik benliğin tasfiyesi, karanlık istencin dönüştürülmesi ve sevginin özgürlüğe kazandırdığı kurucu rol vurgulanmaktadır. Yöntem olarak felsefi karşılaştırma, kavramsal çözümleme, Freud ve Lacan ekseninde psikanalitik yorumlama ile edebi metin analizi bir arada kullanılmış, Milton, Goethe, Tolstoy, Dostoyevski, Sabahattin Ali ve İsmet Özel gibi yazarların eserlerinden örnekler verilmiş, Kur’ân âyetleri üzerine tedebbür gerçekleştirilmiştir. Psikanaliz, yönsüz itkisel potansiyelin inkarı, bastırılması veya yüceltilmesinin patolojik sonuçlarını açıklamada, edebiyat ise bu süreçlerin pratikteki izdüşümlerini göstermede işlevsel olmuştur. Çalışma, özgürlüğün yalnızca iradi tercihler alanı olmadığını; varlığın en derin katmanında iyilik ve kötülük imkanlarını birlikte barındıran bir potansiyel olduğunu ortaya koymaktadır. Bu potansiyel, kendi üzerine kapandığında narsistik merkezileşme, anlam yitimi ve ahlaki felce yol açan yıkıcı bir güce, sevgi aracılığıyla Mutlak’la bütünleştiğinde ise yapıcı ve anlam kurucu bir kudrete dönüşmektedir. “Ene’l-Hakk”, bu potansiyelin olumlu dönüşümün Tasavvufi formülasyonu olarak belirlenmiş ve Schelling’in özgürlük ontolojisiyle mütekabiliyet içinde nihai bir ilke olarak konumlandırılmıştır.

Abstract

The subject of this study is a comparative analysis of Friedrich Wilhelm Joseph Schelling’s ontology of freedom, founded on the concepts of the dark will (dunkler Wille) and the ground (der Grund), and Mansur Al-Hallaj’s proclamation “Ene al-Ḥaqq” within the Sufi understanding of unification with the Absolute through love. It addresses the problem of nihilism arising from transformations in the Western conception of freedom, examining parallels between Schelling’s thought and the Sufi doctrine of wahdat al-wujūd, the notion of the drive in psychoanalytic theory, literary reflections, and contemplation of relevant Qur’anic verses. The aim is to relate Schelling’s view of freedom, not only as an ethical sphere but as an ancient potential containing both good and evil, to Hallaj’s proclamation, showing how the subject may overcome nihilism and attain meaningful participation in the whole. Emphasis is placed on dissolving the narcissistic self, transforming the dark will, and recognizing love’s foundational role in grounding freedom. The methodology combines philosophical comparison, conceptual analysis, psychoanalytic interpretation drawing on Freud and Lacan, and literary text analysis, through references to Milton, Goethe, Tolstoy, Dostoevsky, Sabahattin Ali, and İsmet Özel, alongside reflection on Qur’anic verses. Psychoanalysis clarifies the pathological effects of denying, repressing or absolutizing the undirected instinctual potential, while literature illustrates these processes in a lived experience. The study shows that freedom is not limited to volitional choice but is a deep potential containing possibilities for both good and evil. When closed in upon itself, it becomes a destructive force producing narcissistic centralization, loss of meaning, and moral paralysis. When directed toward the Absolute through love, it becomes a constructive and meaning-giving power. “Ene al-Ḥaqq” is identified as the Sufi formulation of this positive transformation, in conceptual harmony with Schelling’s ontology of freedom.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Küçük, A. B. (2026). Öznenin Bütüne Anlamlı Katılımı: Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hakk” Söyleminin Schelling Felsefesi Perspektifinden Tahlili. Artuklu Akademi, Cilt: 13 Sayı: 1, 110–129. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1764802

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

Kaynakça (37)

  1. Albayrak, Mehmet Barış - Oranlı, İmge. “Önsöz”. İnsan Özgürlüğünün Özü Üzerine. mlf. Friedrich Wilhelm Joseph Schelling. 5-29. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2017.
  2. Ali, Sabahattin. Kürk Mantolu Madonna. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 15. Basım, 2004.
  3. Dostoyevski, Fyodor. Yeraltından Notlar. çev. Ergin Altay. İstanbul: Can Yayınları, 20. Basım, 2018.
  4. Freud, Anna. The Ego and The Mechnanisms of Defence. çev. Cecil Baines. Londra: Karnac Books, 1993.
  5. Freud, Sigmund. Haz İlkesinin Ötesinde Ben ve İd. çev. Ali Babaoğlu. İstanbul: Metis Yayınları, 3. Basım, 2011.
  6. Fromm, Erich. The Hearth of Man. New York: Harper & Row Publishers, 1964.
  7. Gadamer, Hans Georg. Truth And Method. çev. Joel Weinsheimer - Donald Marshall. New York: Continuum Books, 2. Basım, 2004.
  8. Goethe, Johann Wolfgang Von. Faust. çev. İclal Cankorel. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 6. Basım, 2018.
  9. Hallaj, Mansur. The Tawasin. çev. Aisha Abd Al-Rahman. Londra: The Diwan Press, 1974.
  10. Heidegger, Martin. Schelling' Treatise On The Essence Human Freedom. çev. Joan Stambaugh. Athens: Ohio University Press, 1985.
  11. Heidegger, Martin. Varlık ve Zaman. çev. Kaan Ökten. İstanbul: Alfa Yayınları, 4. Basım, 2021.
  12. Horney, Karen. Neurosis and Human Growth. Londra: Routledge & Kegan Paul Ltd, 1951.
  13. Ibn Khallikan. Wafayat al-a’yan wa anbã’ abna’ al-zamãn. çev. William McGuckin de Slane. nşr. Mansur Al-Hallaj. 2. Cilt. New Delhi: Kitab Bhavan, 1416/1996.
  14. İbnü’l-Arabi. Fütûḥâtü’l-Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 1. Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 4. Basım, 2007.
  15. İbnü’l-Arabi. Genç Müslümana Öğütler. çev. Sezai Karakoç. İstanbul: Diriliş Yayınları, 3. Basım, 2023.
  16. İbnü’l-Arabi. Fusûsü’l-Hikem. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Alfa Yayınları, 5. Basım, 2024.
  17. Kant, Immanuel. Pratik Aklın Eleştirisi. çev. İoanna Kuçuradi vd. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 4. Basım, 2009.
  18. Karaman, Hayreddin vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 1. Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
  19. Karaman, Hayreddin vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5. Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
  20. Kierkegaard, Soren. The Sickness Unto Death. çev. Walter Lowrie. New Jersey: Princeton University Press, 1941.
  21. Kierkegaard, Soren. The Concept of Anxiety. çev. Reidar Thomte. New Jersey: Princeton University Press, 1980.
  22. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
  23. Lacan, Jacques. Psikanalizin Dört Temel Kavramı: Seminer 11. Kitap. çev. Nilüfer Erdem. İstanbul: Metis Yayınları, 2013.
  24. Löwith, Karl. Hegel’den Nietzsche’ye. çev. Reyhan Ay. İstanbul: Otonom Yayıncılık, 2021.
  25. Lyotard, Jean François. Postmodern Durum. çev. İsmet Birkan. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 4. Basım, 2023.
  26. Massignon, Louis. Hallac-ı Mansur’un Çilesi. çev. İsmet Birkan. 1. Cilt. Ankara: Ardıç Yayınları, 2006.
  27. Milton, John. Kayıp Cennet. çev. Enver Günsel. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2020.
  28. Nietzsche, Friedrich. Güç İstenci. çev. Nilüfer Epçeli. İstanbul: Say Yayınları, 2010.
  29. Nietzsche, Friedrich. Putların Alacakaranlığı. çev. İsmet Zeki Eyuboğlu. İstanbul: Say Yayınları, 6. Basım, 2019.
  30. Özel, İsmet. Erbain. İstanbul: Tam İstiklâl Yayıncılık Ortaklığı, 30. Basım, 2023.
  31. Sartre, Jean Paul. Existentialism and Humanism. çev. Philip Mairet. Londra: Methuen, 4. Basım, 1960.
  32. Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph. İnsan Özgürlüğünün Özü Üzerine. çev. Mehmet Barış Albayrak. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2017.
  33. Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph. The Ages of the World. çev. Joseph P. Lawrence. New York: State University of New York Press, 2019.
  34. Schopenhauer, Arthur. İsteme ve Tasarım Olarak Dünya. çev. Levent Özşar. Bursa: Biblos Kitabevi Yayınları, 5. Basım, 2017.
  35. The History of the Damnable Life and Deserved Death of Doctor John Faustus. ed. William Rose. Londra: George Routledge & Sons Ltd, 1925.
  36. Tolstoy, Lev Nikolayeviç. Anna Karenina. çev. Ergin Altay. İstanbul: İletişim Yayınları, 3. Basım, 2017.
  37. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2. Basım, 2016.