KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Antakiyat / 2025 / Cilt: 8 Sayı: 2

Kûfe Kırâat Geleneğinde Ebû Hanîfe’nin Kırâat Tercihleri Üzerine Bir Değerlendirme

An Evaluation of Abū Ḥanīfa’s Qirāʾāt Preferences within the Kūfan Qirāʾāt Tradition

Ömer Mehmet Ulusoy

Sayfa
196–221
Yayın Tarihi
2025-12-24
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Şer‘î delillerin başında şüphesiz Kur’ân-ı Kerîm yer almakta olup, fıkhî mezheplerin kurucu imamları, delillerden hüküm çıkarırken onu ilk başvuru kaynağı olarak kabul etmişlerdir. Her ne kadar Kur’ân’ın kırâat farklılıkları söz konusu dönemlerde henüz sistematik bir biçimde tedvin ve tasnif edilmemiş olsa da mevcut kırâatlerin zaman zaman dikkate alındığı ve fıkhî çıkarımlarda etkili olduğu gözlemlenmektedir. Bu çerçevede Ebû Hanîfe’nin Kur’ân’dan hüküm çıkarırken hangi kırâatleri tercih ettiği ve bu tercihlerinde hangi sebeplerin belirleyici olduğu çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır. Zira kırâat farklılıklarının kimi zaman fıkhî çıkarımlara rehberlik ettiği, âyetlerin anlamını etkilediği ve sonuç itibariyle verilen hükümleri şekillendirdiği bilinen bir gerçektir. Araştırmada, Ebû Hanîfe’nin yaşadığı şehir olan Kûfe’nin ilmî bir merkez olarak taşıdığı konuma yer verilmiştir. Şehrin kuruluşundan itibaren kırâat ilminin gelişim seyri, buraya nasıl taşındığı, bölgedeki önde gelen kırâat imamlarının katkıları ve Abdullah b. Mes’ûd’un kırâat mirasının sonraki nesiller üzerindeki etkisi tartışılacaktır. Bunun yanında İmâm-ı Âzam’ın içinde bulunduğu coğrafi ve kültürel ortamın, özellikle de resmî Mushafın Kûfe’ye gönderilişinin, onun kırâat anlayışı üzerindeki yansımaları değerlendirilmiştir. İslam ilim geleneğinde dinin doğru biçimde anlaşılabilmesi için Arapçaya vukufiyet birincil şart olarak kabul edilmiş, buna ek olarak hoca-talebe ilişkisi de kırâat ilminde önemli bir unsur olarak görülmüştür. Ebû Hanîfe’nin yaşadığı dönemde (hicrî 80-150) Kûfe’de kırâat-i aşere imamlarından üçü bulunmaktaydı. Onlardan biriyle yakın dostluk kurmuş olması, onun bu ilme yönelmesini teşvik etse de Ebû Hanîfe tercihini fıkıh sahasında yoğunlaşmaktan yana kullanmıştır. Bununla birlikte naslardan kaynaklanan sebeplerin ve bölgesel kırâat geleneklerinin, özellikle Âsım kırâatini benimsemesinde etkili olup olmadığı irdelenmiştir. Çalışmada ayrıca kırâat tercihlerinde dikkate alınan dilsel, naklî ve metodolojik kriterler ortaya konulmuş, böylece Ebû Hanîfe’nin kırâat farklılıklarına yaklaşımı ve bu yaklaşımın fıkhî hüküm çıkarma süreçlerine etkisi değerlendirilmiştir.

Abstract

Undoubtedly, the Quran stands at the forefront of the shari sources of law, and the founding imams of the legal schools regarded it as the primary reference when deriving legal rulings from the evidences. Although the variant Quranic readings (qiraat) had not yet been systematically codified and classified during the relevant period, it is nevertheless observed that the existing readings were at times taken into consideration and played a role in legal reasoning. Within this framework, the central problem of this study concerns which qiraat Abu Hanifa preferred when deriving rulings from the Quran and what factors determined these preferences. This is because it is a well-established fact that differences in qiraat can at times guide juridical reasoning, influence the meaning of verses, and ultimately shape the legal rulings derived from them. The study also addresses the position of Kufa, Abu Hanifa’s city of residence, as a major center of learning. In this context, the development of the discipline of qiraat from the city’s foundation, the manner in which it was transmitted to Kufa, the contributions of prominent local authorities of recitation, and the influence of Abd Allah b. Masud’s qiraat legacy on subsequent generations are examined. Furthermore, the reflections of the geographical and cultural milieu in which al-Imam al-Azam lived—particularly the dispatch of the official mushaf to Kufa—on his understanding of qiraat are evaluated. In the Islamic scholarly tradition, mastery of the Arabic language has been regarded as a primary prerequisite for the proper understanding of religion, and in addition, the teacher–student relationship has been considered a crucial component of the science of qiraat. During Abu Hanifa’s lifetime (80–150 AH), three of the imams of the ten canonical readings resided in Kufa. Although his close friendship with one of them encouraged his engagement with this discipline, Abu Hanifa ultimately chose to concentrate primarily on the field of jurisprudence. Nevertheless, the study investigates whether textual factors and regional qiraat traditions played a role, particularly in his adoption of the reading of Asim. Finally, the study identifies the linguistic, transmitted, and methodological criteria taken into consideration in qiraat preferences, thereby evaluating Abu Hanifa’s approach to variant readings and the impact of this approach on his processes of deriving legal rulings.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ulusoy, Ö. M. (2025). Kûfe Kırâat Geleneğinde Ebû Hanîfe’nin Kırâat Tercihleri Üzerine Bir Değerlendirme. Antakiyat, Cilt: 8 Sayı: 2, 196–221. https://ajindex.com/articles/1061019

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

↗Yeni Sekme

PDF belgesi yükleniyor...

Kaynakça (76)

  1. Acar, Cafer. İlk İslam Fetihleri. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2020.
  2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
  3. Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslam Tarihi. 4 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 10. Baskı, 2014.
  4. Apak, Adem. Erken Dönem İslam Tarihinde Asabiyet. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Baskı, 2016.
  5. Asım Efendi, Mütercim. Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Baskı, 2013.
  6. Aslan, Mehmet. Menâkıb-ı İmâm-ı A’zam. Sivas: Sivas Belediyesi, 2015.
  7. Atik, M. Kemal. “Abdullah b. Mes’ud ve Mushafının Kur’ân Tarihindeki Yeri”. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/ (2005), 1-67.
  8. Avcı, Casim. “Kûfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26/339-342. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  9. Baş, Eyüp (ed.). İslam Medeniyeti Tarihi. Ankara: Grafiker Yayınları, 1. Baskı, 2017.
  10. Baymur, Feriha. Genel Psikoloji. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 7. Baskı, 1985.
  11. Bayraktutan, Osman. “Kırâatlerin Tevatürü Bağlamında Tenkid Meselesi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi ?/2 (Aralık 2014), 41-69.
  12. Cerrahoğlu, İsmail. “Abdullah b. Mes’ûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/114-117. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
  13. Çetin, Nihad M. “Arap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3/276-309. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
  14. Dağ, Mehmet. “Kırâat Terimlerindeki Anlam Kırılmaları Şâz Kırâat Örneği”. Tarihten Günümüze Kırâat İlmi. Uluslararası Kırâat Sempozyumu (16-18 Kasım 2012) Genel Koordinatör M. Emin Özafşar. 85-112. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
  15. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kırâat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İsam Yayınları, 2. Baskı, 2019.
  16. Dâkûkî, Hüseyin Ali. “Hîre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/122-124. İstanbul: 1998.
  17. Damra, Tevfik İbrahim. en-Nüketü’l-Latîfe fî Kırâati’l-İmâm Ebî Hanîfe. Umman: el-Mektebetü’l-Vataniyye, 1. Baskı, 1435/2014.
  18. Dânî, Ebû Amr ed-. Câmiü’l-Beyân fi’l-Kırâati’s-Seb‘. 4 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Câmiatü’ş-Şârika, 1. Baskı, 1428/2007.
  19. Demirci, Muhsin. Kur’ân Tarihi. İstanbul: Marmara üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 13. Baskı, 2020.
  20. Demirci, Muhsin. Kur’ân Tarihi. İstanbul: MÜ İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 8. Baskı, 2015.
  21. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: M.Ü İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 71. Baskı, 2020.
  22. Dönmezer, Sulhi. Sosyoloji. Ankara: Savaş Yayınları, 1982.
  23. Dûrî, Abdulaziz. İlk Dönem İslam Tarihi. çev. Hayrettin Yücesoy. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2016.
  24. Ebû Ali el-Fârisî, el-Hasan b. Ahmed b. Abdulgaffâr. el-Huccetü’l-Kırâati’s-Seb’a‘. 7 Cilt. thk. Bedreddin Kahveci. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t- türâs, 1413/1993.
  25. Ebû Mansur, Muhammed b. Ahmed b. El-Ezherî el-Herevî. Meâni’l-Kırâat. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Merkezu’l-Buhûs fî Külliyyeti’l-Âdâb, 1. Baskı, 1412/1991.
  26. Ebû Zehrâ, Muhammed. Ebû Hanîfe. çev. Osman Keskioğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 4. Baskı, 2002.
  27. Ebyârî, İbrahim b. İsmail. Mevsûatü’l-Kur’âniyye. Müessesetü Secceli’l-Arab, 1405/1984.
  28. Ferâhidî, Halil b. Ahmed el-. Kitâbu’l-Ayn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Baskı, 1424/2003.
  29. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillâh el-Absî. Maâni’l-Kur’ân. thk. Abdulfettâh İsmail Şiblî. Kahîre: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1. Baskı, 1972.
  30. Feyizli, Hasan Tahsin. Kırâat-i Aşera. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Baskı, 2018.
  31. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kırâat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İlkharf Yayıncılık, 2018.
  32. Hamed, Gânim Kaddûrî. 1. Basım. Amman: Dâru Ammâr, 1423/2003.
  33. Hamed, Gânim Kaddûrî. Muhâdarât fî Ulûmi’l-Kur’ân. Umman: Dâru Ammâr, 1. Baskı, 1423/2003.
  34. Hanay, Necattin. “Ebü’l-Fazl el-Hüzâî ve İhtiyârâtü min Kırâati Ebî Hanîfe Risalesi”. Mütefekkir Dergisi, 3/5 (Haziran 2016), 101-127.
  35. Hatîb, Abdullatîf el-. Mu’cemu’l-Kırâat. 11 Cilt. Dımeşk: Dâru Sadi’ddîn li’t-Tıbâati ve’n-Neşri ve’t-Tevzî, 2002.
  36. Heytemî es-Sa’dî, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. Hayrâtu’l-Hisân. Dımaşk: Dâru’l-Hudâ, 1. Baskı, 1428/2007.
  37. Hüzelî, Ebü’l-Kâsım Yusuf b. Ali b. Cübâre el-. el-Kâmil fi Kırâati’l-Aşr ve’l-Erbaine’z-Zâidete Aleyhâ. thk. Cemal b. Seyyid b. Rifâî eş-Şâyib. Müessesetü Sema Linneşr ve’t-Tevzi, 1. Baskı, 1427/2007.
  38. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman. el-Muhteseb fî Tebyîni Vucûh-i Şevâzzi’l-Kırâat ve’l-Îzâhu Ânhâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
  39. İbn Ebî Dâvûd, Ebûbekir Abdullah b. Süleyman b. el-Eş’as es- Sicistânî, Kitâbü’l-Mesâhif, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405/1985.
  40. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüzeyin b. Ahmed el-Hemezânî. İ’râbü’l-Kırâati’s-Seb‘ ve İlelühâ. thk. Abdurrahman el-Useymin. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî,1413/1992.
  41. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-Nihâye. çev. Mehmet Keskin. 15 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
  42. İbn Mücâhid, Ebûbekir Ahmed b. Mûsâ b. Abbâs. Kitâbu’s-Seb’a fi’l-Kırâat. thk. Şevki Dayf. Kahîre: Daru’l-Maarif. 1972.
  43. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin. en-Neşr fi’l-Kırâati’l-Aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabba‘. 2 Cilt. Matbaatü’t-Ticâriyyeti’l-Kübrâ.
  44. İnanç, Yonis. Teşekkkül Sürecinde Nahiv-Kırâat İlişkisi. İstanbul: Maramara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Baskı, 2016.
  45. Koyuncu, Recep. Aşere Kaideleri, İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 1. Baskı, 2019.
  46. Küçük, Cemil. “Abdullah İbn Mes’ud ve Kırâatı”. Van İlahiyat Dergisi. 9/15 (Aralık 2021), 40-59.
  47. Makdisî, Şemsüddîn Ebî Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. Ahsenu’t-Tekâsîm fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1434/2003.
  48. Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/242-248. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
  49. Maşalı, Mehmet Emin. Tarihî ve Temel Meseleleriyle Kur’ân İlmi. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
  50. Mecîdî, Abdusselâm Mukbil. “Mürâceât fi’l-Cem’il-Osmanî li’l-Kur’âni’l-Mecîd”, Hadramevt: ts., 139-206.
  51. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. el-Keşf an Vücûhi’l-Kırâati’s-Seb’ ve İlelühâ ve Hicecühâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 3. Baskı, 1404/1984.
  52. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. el-İbâne an meâni’l-kıraât. thk. Abdulfettah İsmail Şiblî. Kahire: Dâru’n-Nahda, ty.
  53. Muhaysin, Muhammed Sâlim. Mu’cemu Huffâzi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1. Baskı, 1412/1992.
  54. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-Sahîh. nşr. Muhammed Fuad Abdulbaki. Lübnan: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Baskı, 1991/1412.
  55. Önder, Muharrem. “Şâz Kırâatler ve İslâm Hukuku Açısından Değeri”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 13 (2009), 163-194.
  56. Önen, Hacı. Kırâat Tarihi ve Kırâat Farklılıklarının Kur’ân Tefsirine Etkisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
  57. Önen, Hacı. Kırâat Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
  58. Özafşar, M. Emin. Tarihten Günümüze Kırâat İlmi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
  59. Özcan, Esat. “Dil Kurallarının Kırâat Tercihindeki Etkisi: Kutrub Örneği”. Harran İlahiyat Dergisi ?/45 (Haziran 2021), 135-153.
  60. Parlayan, Abdullah. Sünen-i Tirmizî Tercemesi. 3 cilt. Konya: Adım Matbaacılık, 2004.
  61. Sîbeveyh, Amr b. Osman b. Kanber el-Hârisi. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahîre: Mektebetu’l-Hancî, 3. Baskı, 1408/1988.
  62. Sicistânî, Ebû Bekr Abdullah b. Ebî Dâvûd Süleymân b. Eş’as. Kitâbu’l-Mesâhif. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Baskı, 1405/1985.
  63. Söylemez, M. Mahfuz. Bedevlikten Hadariliğe Kûfe. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Baskı. 2001.
  64. Söylemez, Mahfuz. “Ebû Hanîfe’nin Yetiştiği Şehir: Kûfe”. İmâm-ı A’zam Ebû Hanîfe ve Düşünce Sistemi Sempozyumu. ed. İbrahim Hatiboğlu. 1/35-45. Bursa: Kurav Yayınları, 1. Baskı, 2005.
  65. Subhi Sâlih, Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 10. Baskı, 1977.
  66. Süleymân b. Necâh, Ebû Dâvûd. Muhtasaru’t-Tebyîn lihecâi’t-Tenzîl. 5 Cilt. Medine: Mecmau’l-Melik Fahd, 1423/2002.
  67. Sülün, Murat (ed.). Kur’ân Vahyi. İstanbul: Kur’ân Çalışmaları Vakfı, 1. Baskı, 2017.
  68. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celalüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el- Hudayrî. et-Tahbîr fî İlmi’t-Tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Baskı, 1971.
  69. Temel, Ali. Dilbilimsel Tefsirlerde Kırâatlere Yaklaşımlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları 1. Baskı, 2017.
  70. Tok, Fatih. “Ebû Hanîfe’nin Kırâatlere Yaklaşımı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/VI (2017), 123-144.
  71. Yaşar, Naif. “Taberî’nin Kırâatlere Bakışı”. Marife 16/1 (Yaz 2016), 59-86.
  72. Zebîdî, Hüseyin. Tâcu’l-Arûs. 40 Cilt. thk. Hasan Nassar. Kuveyt: Matbaatu Hükûmet-i Kuveyt, 1369/1969.
  73. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman. Menâkıbu İmam Ebû Hanîfe. thk. Muhammed Zahid Kevserî-Ebu’l Vefa el Afganî. Mısır: Dâru’l- Kutubi’l-Arabî, ts.
  74. Zehebî, Muhammed Hüseyin. Tefsir Tarihi. çev. Halil Aldemir. 3 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2018.
  75. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşâf. thk. Âdil Ahmed Abdilmevcûd-Ali Muhammed Muavviz. 6 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Ubeykân, 1. Baskı, 1418/1998.
  76. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-İrfân fî Ulûmi’l-Kur’ân. çev. Halil Aldemir. 2 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2018.