KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Antakiyat / 2026 / Cilt: 9 Sayı: 1

Hicri 4./10. ve 5./10. Yüzyıllarda Yazılan Şîa Dirâyet Tefsirlerinde Kelâmî Tartışmalar

Theological Debates in Shīʿī Dirāyah Tafsīrs Written in the 4th/10th and 5th/11th Centuries

Halil Sağlamoğlu

Sayfa
191–220
Yayın Tarihi
2026-06-27
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Ehl-i sünnet düşünce geleneğinde rivayet merkezli Ehl-i hadîs ile ictihad ve akıl yürütmeyi önceleyen Ehl-i reʾy ekolleri arasında şekillenen metodolojik ayrışma, Şîa tefsir geleneğinde Ahbârî ve Usûlî ekoller şeklinde karşılık bulmuştur. Bu çalışma, söz konusu ayrışmanın Usûlî çizgideki yansımalarını merkeze alarak hicrî 4./10. ve 5./11. yüzyıllarda kaleme alınan bazı Şîa dirâyet tefsirlerinde kelâmî tartışmaların ele alınış biçimini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; klasik kaynakların metin tahliline dayalı olarak ilgili eserlerde öne çıkan kelâmî meseleler, dönemin ilmî ve fikrî şartları bağlamında karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Özellikle büyük gaybet sonrası imamlarla doğrudan irtibatın sona ermesi, tercüme faaliyetlerinin hız kazanması, farklı kültürel unsurların İslâm toplumuna dâhil olması ve ilimlerin tedrîcen uzmanlaşması, Şîa düşüncesinde akıl ve ictihad merkezli yeni yorum biçimlerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu sebeple çalışma, aklî istidlâlin belirgin biçimde öne çıktığı 4./10. ve 5./11. yüzyıllarla sınırlandırılmıştır. İnceleme sonucunda, başta Şeyh Müfîd olmak üzere Şerîf el-Murtazâ, Şerîf er-Radî ve Tûsî gibi isimlerin kelâmî meseleleri imâmet teorisi ekseninde ve akıl temelli bir yöntemle ele aldıkları görülmüştür. Bulgular, Şîa kelâmının bazı yönleriyle Muʿtezile ile ortak aklî yöntemler kullandığını, ancak iki ekol arasında tam bir düşünce birliğinden söz edilemeyeceğini göstermektedir. Aynı şekilde, Şîa’nın bütün kelâmî meselelerde Ehl-i sünnet’ten bütünüyle ayrıştığını söylemek de mümkün değildir. Bu çalışma, Şeyh Müfîd ile sistematikleşen ve Usûlî yöntem çerçevesinde şekillenen Şîa kelâm anlayışının erken dönem dirâyet tefsirlerinde özgün bir tartışma zemini oluşturduğunu, bunun da sonraki Şiî tefsir ve kelâm literatürüne kurucu bir miras bıraktığını ortaya koymaktadır.

Abstract

Abstract: The methodological distinction that emerged within the Sunni intellectual tradition between the ahl al-ḥadīth, centered on transmission, and the ahl al-raʾy, which prioritized ijtihād and rational reasoning, found its counterpart in the Shīʿi exegetical tradition in the form of the Akhbārī and Uṣūlī schools. Focusing on the reflections of this distinction within the Uṣūlī line, this study aims to examine how theological discussions were addressed in Shīʿi dirāyah tafsirs written in the 4th/10th and 5th/11th centuries. The study adopts a qualitative research method and, based on textual analysis of classical sources, comparatively analyzes the prominent theological issues in the relevant works within the context of the intellectual and scholarly conditions of the period. In particular, the cessation of direct contact with the Imams after the major occultation, the acceleration of translation activities, the incorporation of diverse cultural elements into Islamic society, and the gradual specialization of the sciences prepared the ground for the development of new interpretive forms centered on reason and ijtihād in Shīʿi thought. For this reason, the study is limited to the 4th/10th and 5th/11th centuries, during which rational inference became especially prominent. The analysis demonstrates that scholars such as Shaykh al-Mufīd, al-Sharīf al-Murtaḍā, al-Sharīf al-Raḍī, and al-Ṭūsī addressed theological issues primarily within the framework of the doctrine of imamate and through a reason-based methodology. The findings indicate that although Shīʿi kalām employed rational methods similar to those of the Muʿtazila in certain respects, it cannot be reduced to complete intellectual conformity with that school. Likewise, it is not possible to argue that Shīʿi thought diverged entirely from Sunni theology in all theological matters. This study concludes that the Shīʿi theological understanding, which became systematized with Shaykh al-Mufīd and was shaped within the framework of the Uṣūlī method, established an original discursive ground in early dirāyah tafsirs and left a constitutive legacy for later Shīʿi tafsir and kalām literature.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Sağlamoğlu, H. (2026). Hicri 4./10. ve 5./10. Yüzyıllarda Yazılan Şîa Dirâyet Tefsirlerinde Kelâmî Tartışmalar. Antakiyat, Cilt: 9 Sayı: 1, 191–220. https://ajindex.com/articles/1061013

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

Kaynakça (43)

  1. Arı, Hüseyin. “Şerîf el-Murtazâ”. İslam Düşünce Atlası. Erişim 25 Ekim 2024. https://islamdusunceatlasi.org/serif-el-murtaza/4107
  2. Ayâzî, Seyyid Muhammed Ali. “Mukaddime”. Tefsiru’l-Kur’âni’l-mecîd el-müstahrec min türâsi’ş-Şeyhi’l-Müfîd. mlf.. Şeyh Müfîd. Kum: Merkezü’s-Sakâfe ve’l-Meârifi’l-Kur’âniyye-Müessesetü Bûstân-ı Kitâb, 1382/1962.
  3. Bahrânî, Seyyid Hâşim. el-Burhân fî Tefsîri’l-Kurʾân. Beyrut: Müʾessesetü’l-Aʿlemî li’l-Matbûʿât, 2006.
  4. Bahranî, Yusuf b. Ahmed (İbn Usfûr). Lüʾlüʾetü’l-Bahreyn fi’l-ʿicâze li-kurreteyi’l-ʿayneyn. thk. Seyyid Muhammed Sadr Bahru’l-ʿUlûm. Beyrut: Mektebetü’l-Fahrâvî, 1986.
  5. Caʿfer, Hudeyr. eş-Şeyh et-Tûsî müfessiren. Kum: Matbaatü Mektebi’l-ʿİlâmi’l-İslâmî, 1378/1962.
  6. Cerrahoğlu, İsmail. “Gurerü’l-Fevâid ve Dürerü’l-Kalâid”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 14/205-206. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
  7. Coşkun, Muhammed. “Muʿtezîlî-Şiî Kur’an Yorumu Açısından Emâli’l-Murtazâ: Rü’yetullah ve Kaza-Kader Meselesi Örneği”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2014), 43-68.
  8. Çelik, Hüseyin. “Şîa Mezhebinin Kur’an Anlayışı”. İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 13 (2023), 1-28. https://doi.org/10.54958/iiad.1242789
  9. Demir, Recep. “Şiî-İmâmî Tefsir Geleneğinde Usûlî Ekolün Kur’an Yorumu (Ebû Caʿfer et-Tûsî Örneği)”. İslam ve Yorum II: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar. ed. Saffet Sancaklı vd. 2/181-206. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2018.
  10. Demir, Recep. Kur’an’ın Şiî Yorumu Ebu Ca’fer et-Tûsî Örneği. Ankara: Araştırma Yayınları, 2009.
  11. Emîn, Seyyid Muhsin. Aʿyânü’ş-Şîa. thk. Hasan el-Emîn. Beyrut: Dâru’t-Taʿrûf li’l-Matbûât, 1983.
  12. Emînî, Abdülhüseyin Ahmed. el-Gadîr fi’l-kitâb ve’s-sünne ve’l-edeb. Beyrut: Müessesetü’l Aʿlemî li’l-Matbûât, 1983.
  13. Habibov, Aslan. İlk Dönem Şiî Tefsir Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
  14. İbn Atıyye el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdulselâm Abdulşâfâfi Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
  15. İbn Nedîm, Muhammed b. Ebî Yaʿkūb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.. İbrâhîm, Muhammed Ebü’l-Fazl. “Mukaddime”. Gurerü’l-fevâid ve dürerü’l-kalâʾid (Emâlî). mlf. Şerîf el-Murtazâ. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1954.
  16. Karaman, Hayreddin vd.. Kur’ân Yolu: Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: DİB Yayınları, 2020.
  17. Kiraz, Celil. “Şerîf Murtazâ’nın Kur’ân Müşkillerini Çözümlemede Kullandığı Yöntemler”, Marife 10/3 (2010), 199-220.
  18. Kiraz, Celil. Şerif Murtaza'nın Emali'sinde Kur'an Müşkilleri ve Müteşabihleri. Bursa: Emin yayınları, 2010.
  19. Kummî, Ebû Caʿfer Muhammed b. el-Hasen b. Ferrûh es-Saffâr. Tefsîru’l-Kummî. thk. Seyyid Tayyib el-Mûsevî. Necef: Matbaatü’n-Necef, 1387/1967.
  20. Küleynî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Yaʿkūb b. İshâk. el-Kâfî fi’l-ʿilmi’d-dîn. 8. Cilt. Tahran: Mektebetü’s-Sadûk, 1381/1961.
  21. Maʿtûk, Ahmed Muhammed. eş-Şerîf el-Murtazâ: Hayâtühû, sekâfetühû, edebühû ve nakdühû. Beyrut: Müessesetü’l-ʿArabîyyetü li’l-Dirâseti ve’n-Neşr, 2008.
  22. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Fatma Yusuf el-Hayma. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2004.
  23. Meclisî, Muhammed Bâkır. Bihârü’l-envâr. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabîyye, 1403/1983.
  24. Muzaffer. Muhammed Rızâ. ʿAkâʾidü’l-İmâmiyye. Kahire: Matbaʿatü Nûri’l-Âmâl, 1381.
  25. Necâşî, Ahmed b. Alî b. Ahmed b. Abbâs. Ricâlü’n-Necâşî. thk. Muhammed Bâkır Malikân. Kum: Müessesetü Büstân-i Kitâb, 1394/1974.
  26. Nevbahtî, Ebû Muhammed el-Hasan b. Musa. Fıraku’ş-Şîʿa. thk. Adülmünʿim el-Hifnî. Kahire: Dâru’r-Rüşd, ts.
  27. Nuriyev, Tehran. “Şîa ve Ehl-i Sünnet’e Göre İmâmet (Kummî ve İbn Kesîr Tefsirleri Çerçevesinde)”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 6/2 (2020), 577-610. https://doi.org/10.47424/tasavvur.697216
  28. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir. Muhtâru’s-sıhâh. thk. Yusuf Şeyh Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-Lübnâniyye, 1986.
  29. Sarıgül, Kaan-Abacı, Harun. “İmâmiyye Şîasının Önde Gelen Temsilcilerinden Şeyh Müfîd’in Tefsir Anlayışı Üzerine”. Universal Journal of Theology (Aralık 2022), 110-126. https://doi.org/10.56108/ujte.1210318
  30. Shahavatov, Sabuhi. “Şiî Tefsir Geleneğinde Nesh Teorisi”, Van İlahiyat Dergisi 8/12 (2020), 88- 99.
  31. Shahavatov, Sabuhi. “Şiî Tefsirde Mu’tezile İzleri: Haberî Sıfatların Yorumu”, Diyanet İlmi Dergi 61/2 (Haziran 2025), 541-556.
  32. Şerîf er-Radî, Muhammed b. el-Hüseyn. Hakâʾiku’t-teʾvîl fî müteşâbihi’t-tenzîl. şrh. Muhammed Huseyn el-Kâşifügıtâ. Beyrut: Dâru’l-Advâ, 1406/1986.
  33. Şerîf er-Radî, Muhammed b. Hüseyn. el-Mecâzâtü’n-nebeviyye. tsh. Mehdî Hoşmend. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1937.
  34. Şeyh el-Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. en-Nuʿmân el-Hârisî. el-Mesâʾilü’s-Seraviyye. thk. Sâib Abdülhamîd. Kum: Matbaatü Mihr, 1992.
  35. Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. en-Nu’mân el-Hârisî. Evâʾilü’l-makâlât fi’l-mezâhibi’l-muhtârât. thk. Şeyh İbrâhim el-Ensârî. Beyrut: Dâru’l-Müfîd, 1993.
  36. Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. en-Nuʿmân el-Hârisî. Tashîhü’l-iʿtikâd. Kum: Mehr Matbaası, 1413/1992.
  37. Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. en-Nuʿmân el-Hârisî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-mecîd el-müstahrec min türâsi’ş-Şeyhi’l-Müfîd. haz. Seyyid Muhammed Ali Ayâzî vd. Kum: Merkezü’s-Sakâfe ve’l-Meʿârifi’l-Kur’âniyye-Müessesetü Büstân-ı Kitâb, 1382/1962.
  38. Şeyh Sadûk, Ebû Caʿfer Muhammed b. Alî Bâbeveyh el-Kummî. et-Tevhid. Tahrân: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1430.
  39. Şeyh Sadûk, Ebû Caʿfer Muhammed b. Alî Bâbeveyh el-Kummî. İʿtikâdâtü’l-İmâmiyye. Thk. İʿsâm Abdüseyyid. Kum: Mehr Matbaası, 1413/1992.
  40. Şeyh Sadûk, Ebû Caʿfer Muhammed b. Alî Bâbeveyh el-Kummî. Men lâ yahduruhü’l-fakîh. Beyrut: Müessesetü’l-Aʿlemî li’l-Matbûât, 1986.
  41. Tûsî, Ebû Caʿfer Muhammed b. el-Hasan. Kitâbü’l-Hilâf. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1417.
  42. Tûsî, Ebû Caʿfer Muhammed b. el-Hasen. el-Fihrist. thk. Şeyh Cevâd el-Kayyûmî. b.y.: Müessesetü Neşru’l-Fukâhâ, 1422/2001.
  43. Tûsî, Ebû Caʿfer Muhammed b. el-Hasen. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kurʾân. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 2010.