Gök Türklerin Balbal Terimi Üzerine Bazı Notlar

Özet

Erken Ortaçağ’da, Türklerin gömü adetleri arasında iki farklı gelenek gelişti: İlki, dünyanın herhangi başka bir yerinde olduğu gibi, ölen birisinin kendi kültür ve geleneklerine göre toprak altındaki ebedi istirahatgâhına bırakılmasıdır. Diğeri ise, ölülerin ardından onları anabilmek için geliştirilen kült (ritüel/hatıra) alanları. Arkeolojik ve tarihi kaynaklar göstermektedir ki, bu kült alanları politik gücü ellerinde tutan Beyler (ve aileleri) için yapılmaktaydı. Stepte bu tarzda yapılmış kült alanlarının iki farklı mimarisi vardır: Birinci tipe giren alanlar Kağan ve Kağan soylu kişiler için planlanırken, Boyların başındaki Beyler için planlanmış olanlar daha basit bir mimari içerirler. Blok taşlardan kare/dikdörtgen yapılmış bu kült alanlarının doğu kısmına, bir heykel ve yine doğuya doğru uzanan tek sıra taşlardan oluşan bir hat planlanmaktaydı. Balbal ismi verilen bu taşların ne anlama geldiği yönünde akademisyenler arasında bir görüş birliği var gibidir. Aralarında farklı düşünceler olsa da çoğu, yazılı kaynaklara dayanarak bu taşların ölen düşmanlar olduğu yönünde bir fikir ileri sürerler.Arkeolojik ve yazılı kaynaklar karşılaştırıldığında, kabaca yontularak ya da tamamen uzun formlu taşlardan seçilen bu stellerin, farklı bir anlam taşıdığı da iddia edilebilir. Makale, bu kaynaklar arasındaki farklılıkları inceleyerek, araştırmacıların pek de dikkate almadığı arkeolojik, tarihi ve sosyolojik kavramları karşılaştırarak balbal kavramı hakkında farklı bir görüş ileri sürmektedir.

Abstract

Two important concept related to burial customs, evolved in the belief of Turkic tribes in Early Medieval Ages. The first is inhumation that anyone dies in the steppe as anywhere else in the world, have to bury somehow. The second is their cultic (memorial) sites; the structures built as an act of recalling in honor of those who have died.Archaeological and historical sources confirm that these cultic constructions were built mainly for representatives of the aristocrats. There are two different type of cultic sites in the steppe: The ones built for Kaghans (and their family members) are more complicated than the ones built for the Beghs (Lord, head of the tribe). Those built for the Beghs (and their families) are more common in the Steppe. A statue was placed in the east section of a square area made of slab stones and has a single stone line extending through east. Each stone in this line is called balbal. Different views exist among the researchers regarding the purpose of these stones, although many of them agree that each stone symbolizes the enemy killed by the buried in his lifetime.Despite this, there are uncertainties regarding the purpose and functions of these line of stone. In this article, our inquiry focus on this confusion about the meaning of the concept and propose the probable function according to historical, archaeological and social data overlooked by researchers.