Tenvîru besâiri uli’l-elbâb bi-tefsîri dekāiki Ümmi’lKitâb Adlı Fâtiha Sûresi Tefsiri’nde Nûh b. Mustafa elKonevî’nin (ö. 1070/1660) Tefsir Anlayışı

The Exegetical Understanding of Nuh b. Mustafa al-Qunawı (D. 1070/1660) as in Tanwir basair uli al-albab bi-Tafsir Daqaiq Umm Al-Kitab, His Work on The Chapter of Fatiha

Özet

Konu ve Amaç: Fâtiha sûresi tefsirleri, Osmanlı dönemi tefsir birikimini büyük oranda etkisi altına almıştır. XVI. yüzyıl sonlarıyla XVII. yüzyıl başlarında yaşayan Nûh b. Mustafa el-Konevî’nin Tenvîru besâiri uli’l-elbâb bi-tefsîri dekāiki Ümmi’l-Kitâb isimli eseri de bu dönem Fâtiha sûresi tefsirlerindendir. Çalışmada, kaleme aldığı Fâtiha sûresi tefsiri özelinde Konevî’nin nasıl bir üslûp ve anlayışa sahip olduğu tespit edilmeye çalışılmış, böylelikle Osmanlı dönemi Fâtiha tefsirlerinin özellik ve anlayışlarına katkı sunulması amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışmada metin analiz yöntemiyle Tenvîru besâiri uli’l-elbâb bi-tefsîri dekāiki Ümmi’l-Kitâb incelenmiş, elde edilen bilgi ve örneklerle Konevî’nin tefsir anlayışı tespit edilmiştir. Bulgular: Konevî’nin en önemli özelliklerinden biri istitrâd üslûbunu kullanarak tefsiriyle münasebeti bulunan dilbilimsel konulara yönelmesi, bu konuları nahiv kitabı gibi örneklendirerek açıklaması ve ardından tefsirine devam etmesidir. Ayet, hadis, sahâbe ve tâbiîn kavli gibi rivayet kaynaklarını çeşitli şekilde kullanan müfessir, tefsirinde dirayete ağırlık vermiştir. Ayetleri lügat, iştikāk, sarf, nahiv ve belâgat ilimleri ekseninde izah ederek dirayet uygulamalarını büyük ölçüde dilbilimsel izahlarında göstermiştir. Kelâmî konularda Eş‘ariyye ve Hanefiyye’yi ehl-i kelam olarak takdim etmiştir. Fıkhî görüşlerde genellikle Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî mezheblerine değinmiş, yer yer Hanefî mezhebi âlimlerinin konu hakkındaki farklı görüşlerine temas ettiği de olmuştur. Bunlarla birlikte Mekkî-Medenî, fezâilü’l-Kur’ân ve tekrâru’l-Kur’ân gibi bazı ulûmu’l-Kur’ân konularıyla ilgili değerlendirmelerde bulunmuştur. Sonuç: Konevî lügat, iştikāk, sarf, nahiv ve belagat gibi ilimlerle ilgili açıklamalarıyla dirayetini büyük ölçüde dilbilimsel izahlarında göstermiştir.

Abstract

Subject and Purpose: The commentaries on the chapter of al-Fatiha hold an important place in the Ottoman exegetical literature. 'Tanwir basair uli al-albab bi-tafsir daqaiq Umm al-Kitab', a work by Nuh b. Mustafa al-Qunawi, a scholar born in the late 16th century, is one of the said commentaries in the Ottoman period. The current article endeavors to determine what kind of style and understanding al-Qunawi has in this work, thus contributing to studies on the characteristics of the tafsir literature in the period he lived. Method: In the study,'Tanwir basair uli al-albab bi-tafsir daqaiq Umm al-Kitab' was examined with the text analysis method, and Konevî's understanding of tafsir was determined with the obtained information and examples. Results: One of the most important features al-Qunawi is that he used the style of digression to focus on linguistic issues related to his exegesis, explain these issues by exemplifying them like a syntax book, and then continue with his tafsir. Although he diversely makes use of the sources of narration such as Qur'anic verses, hadith, words of the companions and the successors in the work, he mainly interprets the verses based on knowledge (diraya). Explaining the verses with reference to various language sciences such as lexicology, morphology, syntax, etymology, the author follows the methodology of knowledge to a great extent in his linguistic comments. He introduces the Ash‘arites and Hanafites as the scholars of kalam in theological topics. As for jurisprudental issues, he generally refers to Hanafi, Shafii and Malikî sects, and occasionally quotes different views of Hanafi scholars on the subject. In addition, al-Qunawi makes evaluations on some themes regarding the Qur'anic sciences such as Meccan and Medeni verses, the excellences of the Qur'an, and the repetitions in the Qur'an. Conclusions: al-Qunawi has shown the methodology of knowledge, largely in her linguistic explanations, by referring to linguistics such as lexicology, morphology, syntax, and etymology