Termessos’ta Yeni Keşfedilen “Pan Temenosu”

Özet

Yazının konusunu, Termessos (Güllük Dağı/Solymos) kentinin ücra bir köşesinde, ormanlık mevkide bulunan bir kült yapısı ve içindeki yazıt oluşturmaktadır. Söz konusu kült yapısı, kentin belli başlı yapılarının bulunduğu yerleşim alanının kuş uçumu yaklaşık 500 m. güney-güneybatısında, E10 Nekropolü’nün güneydoğu ucunda tek başına yamuk planlı bir şekilde yerel kireç taşından inşa edilmiştir. Yapı, defineciler tarafından yıkılmış kuzey duvarı haricinde iyi korunmuş durumdadır. Yapının içindeki doğal kayalıkta in situ olarak yer alan ve dört satırdan oluşan yazıt temenos’un Hieron isimli bir kimse tarafından Tanrı Pan için adandığını göstermektedir. Harf karakterlerinden dolayı yazıt büyük olasılıkla Geç Hellenistik Dönem’e (MÖ. 1. yüzyıl) aittir. Kent içerisinde Hellen pantheon’unun belli başlı tanrı ve tanrıçalarından önemli bir kısmı kült sahibi olmasına karşın, dağlık ve ormanlık yerlerin tanrısı niteliğindeki Pan’ın kültü bugüne kadar belgelenmemişti. Yazıtımız Termessos’ta Tanrı Pan için ilk belgeyi oluşturmasının ötesinde, bir temenos’unun bulunduğunu kesin olarak göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bununla birlikte temenos sözcüğüyle bir kutsal alanın mı veya taştan bir kulübenin mi kastedilmiş olduğu anlaşılamamaktadır. Pan kültünün, tanrının ana vatanı Hellas’ta MÖ. 5. yüzyılın başlarından itibaren büyük bir hızla ve oldukça geniş bir alana, ülkenin neredeyse tümüne yayılmasına karşın, Hellas gibi dağlık bir özelliğe sahip ve aynı şekilde, ekonomik ve sosyal yaşamda hayvancılığın, dolayısıyla çobanlığın önemli bir yer tuttuğu komşu ülke Anadolu’da fazla yaygınlık göstermediği dikkat çekmektedir. Kült sadece 6 yerde belgelenmiştir. Bunlar Kilikia’daki Korykos Mağarası, Ephesos, Pergamon, Knidos, Apollonia ve Lydai yerleşimleridir. Bu nedenle yazıtla belgelenen Pan kültü ve halen ayakta olan yapı Termessos’ta özel bir önem arz etmektedir. Pergamon tipi anıtsal şehircilik, mezar tipolojisi ve ölü defin gelenekleri, agon’lar, Hellenizasyon, Romanizasyon gibi çeşitli konularda önemli bir bilgi kaynağı olan Termessos kenti şimdi Pan kutsal alanıyla da sivrilmektedir.

Abstract

This paper deals with a cultic building recently discovered at a remote wooded place in the ancient city of Termessos (Solymos Lophos/Güllük Dağı). Aforementioned building is located 500 m south-southwest of the city centre as the crow flies, 30 m east of the southeast corner of a wide terrace in the southeast of E10 necropolis, and can be best described as a shed built of local limestone with an oblique plan. It is well-preserved except the north wall that was destroyed by looters. The four-line inscription on the bedrock inside the building below the west wall declares that the temenos was dedicated to Pan by a Hieron. Judging from the letter shapes, the inscription likely belongs to the Late Hellenistic period (1st century BC). Although most of the major gods and goddesses of the Greek pantheon have cults in Termessos, the cult of Pan, who is a god of mountains and woodlands, has not been documented thus far, and our inscription is a significant discovery in this respect. It is not clear, however, whether the term “temenos” refers to the sanctuary or exclusively to the stone shed. While the cult of Pan, a god of Arcadian origin, spread rather rapidly in whole Hellas throughout the 5th century BC, in Anatolia, where mountainous geography and economically important animal husbandry (i.e. shepherding) were prominent aspects like in Greece, the cult has been securely indentified only in six sites: Corycian Cave in Kilikia, Ephesos, Pergamon, Knidos, Apollonia and Lydai. Thus, identification of a Pan cult with an inscription and a still standing building in Termessos offers a special case. The city, which yielded considerable information on diverse fields such as monumental urban planning in Pergamane style, grave typology, burial customs, agones, and Hellenisation and Romanisation, now stands out with its Pan sanctuary.