Dergiler / Journal of International Eastern European Studies / 2019 / Cilt: 1 - Sayı: 1
Osmanlı’da İktidar İnşa Aracı Olarak Ulema Ve Seyfiye Eksenli Darbeler (XVI – XVIII. Yüzyıl)
- Sayfa
- 137–197
- DOI
- —
Özet
Mevcut makalede, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sokullu’nun öldürülmesinden Lale Devri’nin sonuna kadar uzanan süre içinde gerçekleşen iktidar değişimleri ele alınmış, söz konusu dönemde (1579-1730) iktidar inşasının süreklilik gösteren ortak dinamiklere sahip olup olmadığı üzerinde durulmuştur. Siyasetin temel aktörlerinin padişah ve vezir gibi meşru güçlerden ibaretmiş gibi görünmesine rağmen, alt katmanda bu resmi güçleri aşabilen, onları istediği gibi yönlendirebilen, yetkileri tanımlanmamış güçlerin var olduğu gözlenmiştir. Meşru olmayan bu siyaset aktörleri, kendilerine verilen görevleri aşarak darbeler planlamakta, padişah ve sadrazamları düşürmekte, onların yerine yenilerini getirebilmektedirler. Osmanlı’da Sadaret kaymakamı, valide sultan, şeyhülislam ve onlara bağlı kurumsal güçlerin uhdesinde olan iktidar inşası, hemen hemen istisnasız şekilde darbeler vasıtasıyla yürütülmüştür. Osmanlı tarihinin en kanlı iki isyanı arasında yaşanan ve Lale Devri olarak nitelendirilen dönemin dinamikleri, 12 yıllık kısa bir zaman dilimine rağmen kendisinden önce ve sonra meydana gelen olayların dinamikleriyle büyük ölçüde aynıdır. Osmanlı’da gayrı meşru iktidar inşa yöntemlerini bertaraf ederek meşru siyasete imkân verecek yapılanmaları oluşturma teşebbüslerine her dönemde tesadüf edilebilir. Ancak, bu yenilik teşebbüsleri bahis konusu derin güçlerin köklü entrikalarıyla ya etkisiz hale getirilmiş, ya da bütünüyle imha edilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu Karlofça (1699) ve Pasarofça (1718) antlaşmalarının ardından, zevk ve sanat sembolizmiyle özdeşleşen farklı bir döneme girdi. Lale Devri, bu yönüyle, kendisini yaratan sürecin bağlamından kopukmuş gibi görünmektedir. Lale Devri’nin lüks ve eğlenceyi çağrıştıran sembolizmle özdeş kılınması aslında yüzeysellik içermektedir. Matbaanın açılması, tercüme faaliyetleri, sanat ve edebiyatta görülen dünyevi zevk ve haz unsurları, esasında yeni bir dünya görüşünün belirtileri olarak algılanmalıdır. Lale Devri’nin aşırı zevk unsurları ve sosyal normları aşan davranış biçimleriyle özdeş kılınmasının kanlı Patrona Halil Ayaklanması’nı meşru göstermeye çalışan literatürün propagandalarına mı yoksa gerçek sosyal dinamiklere mi işaret ettiği aydınlatılması gereken bir husustur.
Abstract
At the present article the changes in power that took place in the Ottoman Empire from the killing of Sokullu to the end of the Tulip Era were discussed, and the question of whether the construction of power in that period (1579-1730) had a continuing common dynamism was evaluated. Although the main actors of politics seem to have consisted of legitimate forces such as the sultan and the garand vizier, it was observed that there were powers whose authorities weren’t defined by the law, and that could transcend these official powers and guide them as they should. These political actors who were not legitimate were planning to overcome the limits assigned to them, to overthrow the sultan and the Grand viziers, and to bring the new ones instead. The construction of power in the Ottoman Empire under the grandvisier’s deputy (Sadaret Kaymakamı), the padisah’s mother (valide sultan), the shaykh al-Islam and the institutional forces attached to them was carried out almost without exception by means of coup d’états. The dynamics of the period, which lasted for among the two bloodiest rebellions of Ottoman history, and were described as the Tulip Revolution, are largely the same with the dynamics of the events that took place before and after itself, despite a short period of 12 years.In the Ottoman Empire, attempts to create legitimate political structures by eliminating illegitimate methods of building power that could facilitate the legitimite power, can be found at any time. However, those attempts of innovation were either blocked or totally destroyed, by the deep-rooted intrigues of the deeper forces. Ottoman Empire went into a different period identified with the symbolism of pleasure and art following the treaties of Korlowitz (1699) and Passarowitz (1718). In this way, the Tulip Revolution seems to be disconnected from the context of the process that created it.The fact that the Tulip Age is identical to symbolism, which is associated with luxury and entertainment, is actually superficial. The opening of the printing press, translational activities, artistic and literary elements of pleasure and desire must be perceived as an indication of a new world view. Whether the identification of the Tulip Era with extreme forms of enjoyment and behavior that transcends social norms refers the real social dynamics or to the propaganda of the literature that try to legitimize the bloody Patrona Halil Uprising is a matter to be clarified.