Batum’da Son Türk İdaresi (1921)

Özet

XV. yüzyıl sonlarında Osmanlı Devleti tarafından fethedilen Batum, yaklaşık 500 senelik bir Türk hâkimiyetinden sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı neticesinde imzalanan Berlin Antlaşması ile Rusya’ya bırakıldı. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı sırasında Rus ihtilalleri ile oluşan şartlarla Nisan 1918’de Batum’u tekrar ele geçirse de, savaştan sonra imzaladığı Mondros Mütarekesi ile bölgeyi tahliye etmek mecburiyetinde kaldı. Mütarekeden sonra şehirde İngiliz işgal süreci başladı. Ancak Bolşeviklerin Kafkasya’da ilerlemeleri ve muhtelif nedenlerle İngilizler de Temmuz 1920’de birliklerini Batum’dan tahliye ederek, şehri Gürcülere teslim ettiler. Anadolu’da Mustafa Kemal Paşa’nın liderliğinde teşkilatlanan Türk Millî Mücadelesi’nin hedeflerinden birisi de Elviye-i Selâse’nin bir parçası olan Batum’a yeniden sahip olmaktı. Zaten Millî Mücadele’nin önemli unsurlardan birisi olan Misak-ı Millî sınırları Elviye-i Selâse’yi de kapsamaktaydı. Bu amaçla Ermenistan Harekâtı dâhilinde Türk birlikleri Ekim 1920’de Kars’ı ele geçirdi. Gürcistan’a Sovyet Rusya ve Türkiye aynı zamanlarda savaş ilan etti. Türk birlikleri Şubat 1921’de Ardahan’ı aldığı sıralarda Bolşevikler de Tiflis’i ele geçirerek Sovyet Gürcistanı’nı tesis ettiler. Batum için ise Sovyet Rusya ile Türkiye bir yarış içerisine girdi ve sonunda Türkler 11 Mart 1921’de Batum’u işgal ederek, mülkî teşkilat kurmaya çalıştılar. Böylece Batum’da son Türk idaresi tesis edilmeye başlandı. Ancak bu durum uzun sürmedi ve 16 Mart 1921 tarihinde Türkiye ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Batum bazı tavizler karşılığında Sovyet Gürcistanı’na bırakıldı. Bu çalışmada ATASE Arşivi, İngiliz Arşivi, Rus Arşiv materyalleri, dönemin Türk, Gürcü ve batı basını ile ikinci el kaynaklar incelenerek Türklerin Mart 1921’de Batum’daki son idaresi ele alınacaktır.

Abstract

Batum, conquered by the Ottoman State in the late 15th century, was left to Russia after a Turkish domination of nearly 500 years, as a result of the Treaty of Berlin, signed in the end of the Ottoman-Russian War of 1877-1878. Although the Ottoman State regained Batum in April 1918 with the conditions created by the Russian revolutions during the World War I, the Ottoman State had to evacuate the region with the Mudros Armistice, signed after the war. After the armistice, the British occupation began in the city. However, due to the advance of the Bolsheviks in the Caucasus and other reasons, the British evacuated their troops from Batum and gave up the city to the Georgians in July 1920. One of the goals of the Turkish National Struggle, organized under the leadership of Mustafa Kemal Pasha in Anatolia, was to repossess Batum which is a part of Elviye-i Selâse. The National Pact, which was one of the important elements of the National Struggle, also included Elviye-i Selâse. For this purpose, the Turkish troops captured Kars in October 1920, as a part of the Armenian Campaign. Soviet Russia and Turkey declared war against Georgia at the same time. In February 1921, when the Turkish troops received Ardahan, the Bolsheviks seized Tbilisi and established Soviet Georgia. For Batum, Soviet Russia and Turkey entered a race and at last the Turks occupied Batum on March 11, 1921 and tried to establish a governmental organization. Thus, the last Turkish administration was started to be constitute in Batum. However, this didn’t last long, and on 16 March 1921, with the Moscow Treaty signed between Turkey and Soviet Russia, Batum was left with some concessions to the Soviet Georgia. In this study, the last administration of Turks in Batum in March 1921 will be evaluated by the examining of ATASE (Turkish General Staff) Archives, The National Archives of UK, Russian archival materials, Turkish, Georgian and western press and second hand sources.