İslam Ortaçağında Nakilci ve Akılcı Tarih Anlayışları: Taberî ve İbn Haldûn Örneği

Narrational and Rational Understandings of History in the Islamic Middle Age: Examples of Taberî and Ibn Haldûn

Özet

İslam dünyasında, bir yandan, İslam öncesi dönemin aktarım odaklı anlayışından izler taşıyan ve siyer ve megazi anlatımıyla başlayıp gelişen bir “rivayet-nakil odaklı tarih”; bir de önceleri İbn Miskeveyh’e görülen, daha sonra İbn Haldûn’ca geliştirilen ve bazı unsurları ile Antik Yunan’dan tevarüs eden felsefi anlayıştan izler taşıdığı anlaşılan “akılcı-felsefi tarih” olmak üzere iki tarih anlayışının geliştiği görülmektedir. Ortaçağ İslam dünyasında, söz konusu tarih anlayışlarından, özellikle “rivayetçi-nakilci tarih anlayışının” ezici bir ağırlığının olduğunu söylemek olasıdır. İşte bu makalede, İslam ortaçağında etkili olan iki tarih anlayışı, yani “nakilci-rivayetçi” ve “akılcı-felsefi” tarih anlayışları, Taberî ve İbn Haldûn örnekliğinde çözümlenmeye çalışılacaktır. Bu iki düşünürün seçilmesi nedensiz değildir; ortaçağ İslam dünyasında “nakilci-rivayetçi tarih anlayışının” en yetkin örneğini Taberî; “akılcı-felsefi tarih anlayışının” en olgun şeklini ise İbn Haldûn temsil etmektedir. Makale içerisinde, her iki düşünürün, önce yaşamları ve yapıtları, ardından da tarih anlayışları, kendi yapıtlarına dayanılarak, ana hatlarıyla betimsel bir üslupla ortaya konulacaktır.

Abstract

Two significant historical understandings have been observed to develop in the Islamic world; the first one is story- based, narration- oriented understanding of history which carries traces of the transfer- oriented understanding of pre-Islamic era and which evolves by starting from the narration of the life and the wars of Muhammad (siyer and megazi). The second one is rational-philosophical understanding of history which carries traces of the philosophical understanding of Ancient Greek. This second understanding was earlier seen in Ibn Miskeveyh and then developed by Ibn Haldûn. It is possible to emphasize that among the historical understandings in question, especially the transfer-oriented understanding of history had overwhelming superiority in the Medieval Islamic World. In this article, these two significant historical undestandings will be analyzed through the examples of Taberi and Ibn Haldun. These two philosophers were selected on a purpose. Because Taberi represents the peak of transfer-oriented understanding of history while Ibn Haldûn represents the advance form of the rational understandings of history in the Medieval Islamic World. In this article, lives, works, historical understandings of both of the philosopher will be outlined based on their works with a descriptive pattern.