İslam Hukuk Metodolojisinde Nasların Mubahlığa Delalet Etme Yolları

The Ways of Expression/Indication of Religious Texts (Nass) to Mubah (Legal Freedom) in Theory of Islamic Provisions

Özet

İslam hüküm teorisinde şer’î/teklîfî hükümler; cumhura göre vacip, mendub, mubah, mekruh ve haram olmak üzere temelde beşe ayrılmaktadır. Bunlardan “mubah”, mükellefin yapma ve terk etme arasında muhayyer olduğu hukuki serbest alanları ifade etmekte olup şer’î hükümler içerisinde en geniş alanı oluşturmaktadır. Diğer taraftan İslam hukukunda haramlar/yasaklar sınırlıdır ve bunlar naslarla belirlenmiştir. Prensip olarak haramların dışında kalan durumlar, helal (hukuken serbest olan) alanı oluşturmaktadır. Fıkıh literatüründe helal bazen mubah ile eş anlamlı olarak kullanılmakla birlikte mutlak olarak zikredildiğinde mendup ve vacibi de içerisine almaktadır. Bu yüzden ibaha/mubahlık (hukuki serbestlik) ifade eden üslupların/yolların ayrıca tespit edilmesi önem arz etmektedir. Mubahlığa delalet eden “ibaha” lafzı veya bu kelimenin türevleri Kuran’da geçmemekle birlikte bazı hadis metinlerinde “ibaha” lafzı geçmektedir. Diğer taraftan İslam hukukunda, aksine bir delil veya karine olmadığı sürece kesin yükümlülük bildiren taleplerin (emir ve nehiy) dışında kalan fiillerde mubahlığın esas olduğu temel bir ilke olarak kabul edilmiştir. Nitekim bu çerçevede Kuran ve Sünnet lafızlarında, doğrudan (sarahaten) veya dolaylı olarak (karine ile) ibahaya delalet eden birçok ifade tarzı/üslup bulunmaktadır. Klasik dönem fıkıh usulü eserlerinde ibahayı/mubahlığı bilme yolları üzerinde ayrıca durulmamıştır. Son dönem İslam hukukçuları ise ibahayı/mubahlığı bilme yollarını; “turuku ma’rifeti’l-ibâha”, “esâlîbü’l-ibâha” ve “sıyağu’l-ibâha” gibi başlıklar altında incelemişlerdir. Ancak bu çalışmalarda mubahlığı bilme yolları bir bütün olarak derli toplu bir şekilde incelenmemiştir. İslam hüküm teorisinde mubahlığı bilme yolları, “nass” ve “nass dışı” olmak üzere temelde ikiye ayrılmaktadır. Nassın mubahlığa delaleti ise doğrudan (sarahaten) ve dolaylı (karine ile) olmak üzere iki şekilde olmaktadır. Prensip olarak naslarla şer’î ibaha olarak isimlendirilen mubah hükümler sabit olmaktadır. Bu makalede, İslam hüküm teorisinde “nasların mubahlığa delalet etme yolları” üzerinde durulacaktır.

Abstract

Shariah provisions in Islamic theory; it is basically divided into five: vacip, mendub, mubah, mekruh and haram. Mubah expresses the legally free areas where man is free to do or not. Among the Sharia provisions, the most broad scope is the provisions that are categorized as “mubah“. As a matter of fact, prohibitions (harams) in Islamic law are limited and they are determined by relıgıous texts (nass). In principle, the conditions outside the prohibitions (harams) constitute the halal (legally free) area. In fiqh literature, halal is sometimes used as a synonym for mubah, but when it is mentioned as absolute, it includes mendup and vacib. Therefore, it is important to identify the styles / ways expressing ibaha (legal freedom) separately. The word “ibaha”, which denotes legal freedom, or the derivatives of this word are not available in the Qur’an, but the word “ibaha” is available in the some texts of Hadiths. On the other hand, in theory of Islamic provisions it was accepted as a fundamental principle that ibaha (legal freedom) was essential in cases outside of the provisions stating the absolute obligation and prohibition. As a matter of fact, there are many expressions / styles in Quran and Sunnah texts, which express legal freedom directly or indirectly. Ways of knowing the legal freedom in the works of classical jurisprudence have not been emphasized. Islamic jurists of the last period have examined the ways to know the legal freedom under the titles of “turuku ma’rifeti’l-ibâha”, “esâlîbü’l-ibâha” ve “sîyağu’l-ibâha”. However, in these studies, the ways of knowing ibaha/mubah have not been examined as a whole. The ways of knowing the ibaha (legal freedom) in theory of Islamic provisions are basically divided into religious texts and non-religious means. The signification of religious texts to ibaha (legal freedom) is in two ways: direct and indirect. In principle, mubah provisions, which are called as shariah ibaha, are fixed by relıgıous texts. In this article, the ways of expression/indication of relıgıous texts (nass) to mubah (legal freedom) in theory of ıslamic provisions will be focused on.