Smyrna (İzmir) Agorası’nda Bulunan Lazımlıklar (Havruzlar) ve Osmanlı’da Lazımlık Kültürü

Chamber Pots From The Agora of Smyrna (Izmir) Excavations and Toilet Culture in Ottoman Empire

Özet

Osmanlı toplumunun belki de en mahrem konularından birisi tuvalettir. Aslında Avrupa’yagöre çok daha kalıcı ve nispeten sağlıklı yöntemlerle, erken dönemlerden itibaren çözülen tuvaletsorunu, muhtemelen kirli ve mahrem olduğu için konu edilmemiş veya pek kaydı tutulmamıştır.Tuvaletler ve buna bağlı basit kanalizasyon sistemleri, Anadolu’da Selçuklulardan itibaren görülür.Ancak çalışmamızda üzerinde önemle durmak istediğimiz objeler, yaşamın geçtiği mekânlarda (ev,han, hastane gibi) kullanılan lazımlık/oturak/havruzlardır.Avrupa’da neredeyse 20. yüzyıla kadar bir gelenek halinde kullanılmaya devam eden vekökeni Antik çağlara dayanan lazımlıklar, günlük yaşamın önemli objelerinden biri olmuştur.Genel olarak Müslüman toplumlarında lazımlık geleneğinin olmadığına ilişkin yaygın bir düşüncevardır. Aslında hastalar, yaşlılar, bedensel engelli yetişkinler, akli dengesi yerinde olmayanlar vetabi ki çocuklar için lazımlıklar oldukça kullanışlı bir malzemedir. Sağlıklı ve yetişkin bireyleringenellikle alaturka tuvaletleri kullandığı kabul edilir. Ancak unutulmamalıdır ki özellikle ev,hastane ve han gibi yaşam alanlarında lazımlıkları, sağlık problemi olmayan yetişkin insanlar dakullanmış olmalıdır.Agora kazılarında çok yoğun bir şekilde ortaya çıkarılan lazımlıklar kaba, gözeneklihamurlu, dış yüzü sırsız içi hardal sarısı renkli sırlıdır. Taşınabilmesi ve içindekilerin rahatdökülebilmesi için çift kulplu olarak üretilmişlerdir. Lazımlıkların boyutlarından çocuk veyetişkinlere ait olanlar birbirinden ayrılabilmektedir. Agora’da, yaygın olarak görülen çift kulplulazımlıklara çok benzer bir grup daha tespit edilmiştir. Tipik lazımlıklara göre daha uzun vekulpsuz olan bu örneklerin de çocuk beşiklerinde kullanılan lazımlıklar olduğu anlaşılmaktadır.

Abstract

Toilet is one of the more private issues in Ottoman culture. Toilet problems, tackled earlierin Muslim cultures with more lasting and relatively healthier methods was seen as dirty andprivate thus was not talked about or recorded extensively.Toilets and connected simple sewage systems are seen since the Seljuks in Anatolia butthis paper deals with chamber pots; objects used in houses, inns, hospitals.Chamber pots originating in ancient times and used in Europe almost until 20. centuryfollowing tradition were important daily use objects. Common thinking is that the Muslimcommunities didn’t use chamber pots but in fact chamber pots are useful for the sick, old, disabledand, of course, children. Healthy adults are thought to use the alaturka, squat toilet. But chamberpots should have been used by healthy adults too especially in houses, hospitals and inns.Chamber pots commonly found during the excavations in the Agora are rough, unglazedon the outside but yellow glazed on the inside. They have two handles for easy carrying andemptying. Sizes of the chamber pots allow us to distinguish chamber pots intended for adults andchildren. A similar group of chamber pots have also been found in the Agora; these chamber potsare longer, without handles and are believed to be used in cradles.