ISAURIA BÖLGESİ’NDEN BİR KAYA ANITI: BASAMAKLI SUNAK MI? MEZAR MI?

Özet

Isauria Bölgesi’nin güneyinde, Pamphylia, Pisidia ve Dağlık Kilikia Bölgeleri’nin sınırındaki antik yerleşimlerden biri olan Dibektaşı, İç Anadolu’yu Akdeniz’e bağlayan yol güzergahları üzerinde önemli bir konumda yer almaktaydı. Söz konusu konumu nedeniyle Dibektaşı antik yerleşimi, Isauria Bölgesi’nin kalbi olarak nitelendirilmiştir. Günümüzde genel olarak Antalyalı göçerler tarafından kullanılan bir yayla olan Dibektaşı’nda yıllardır devam eden kaçak kazılar nedeniyle, T. B. Mitford tarafından tapınak olabileceği belirtilen kesme blok taşlardan inşa edilmiş yapı haricinde mimari kalıntı görmek mümkün değildir. Bununla birlikte çok sayıda ostothek gövde ve kapağı ile bazı mimari parçaları hala arazinin çeşitli noktalarında, yayla evlerinin duvarlarında ve çeşmelerde görebilmek mümkündür. Ostotheklerin bulunduğu bu alanda bir de basamaklı kaya anıtı yer almaktadır. Dibektaşı’nda farklı zamanlarda çalışmalar yapmış olan araştırmacıların tamamı bu kaya anıtını, Kybele kültünün bölgedeki temsilcilerinden birisi olarak yorumlamıştır. Frig basamaklı sunakları ile birlikte değerlendirilen bu kaya anıtı bazı uzmanlarca M.Ö. 6. yy civarına tarihlendirilmiştir. Anıt, özellikle doğal kayanın traşlanması ile oluşturulan basamaklı düzenlemesi ile araştırmacıların vurguladığı gibi Frig kökenli basamaklı sunaklarla benzerlik içindedir. Ancak basamaklı kaya anıtındaki bazı detaylar dikkate alındığında anıtın kült alanı olamayacağı anlaşılmaktadır. Bu detaylardan ilki, 2 numaralı anıt üzerinde yer alan bir teknedir. Bazı araştırmacılar, anıt üzerindeki bu düzenlemenin sunu amaçlı olduğunu iddia ederken bazıları Frigya basamaklı sunaklarındaki gibi taht olduğunu belirtmiştir. Ancak bu düzenleme aslında bir kaya ostotheğidir. Basamaklarla yükseltilmiş kaya ostothekleri, lahitler ve khamosorionlar hem Isauria Bölgesi’ndeki yerleşim birimlerinden hem de diğer bölgelerdeki merkezlerden bilinmektedir. Anıtın basamaklı sunaktan ziyade bir mezar olduğunu gösteren diğer önemli detay anıt üzerinde bulunan üç kabartmadır. Kabartmalardan iki tanesinin Medusa olması ise anıtın mezar olabileceği fikrini doğrudan destekleyen önemli bir kanıttır. Diğer kabartmanın da bir süvari olması ve bu figüründe medusa gibi bölgedeki kaya mezarları ve ostothek gövdelerinde sıklıkla karşımıza çıkması anıtın mezar olabileceği düşüncesini destekleyen bir başka unsurdur. Farklı bölgelerde tespit edilen basamaklı sunakların hiçbiri üzerinde böylesi kabartmalar görülmemektedir. Kabartma olan örneklerin hemen hepsi Frigya Bölgesi’nden olup buradaki kabartmaların da tamamen Kybele kültü ile ilişkili oldukları görülmektedir. Ana kayanın tıraşlanması ile oluşturulan basamaklar, anıtın mezar olabileceği konusunda soru işaretleri yaratabilir. Ancak Isauria, Lykaonia, Lykia, Frigya ve Karia Bölgeleri’nde tespit edilen, basamaklarla yükseltilmiş mezar örnekleri bu soru işaretlerini ortadan kaldırmaktadır. Tüm bu unsurlar dikkate alındığında basamaklı kaya anıtı, burası hakkında değerlendirmelerde bulunan araştırmacıların aktardığı gibi ana tanrıça kült alanı olmayıp, olasılıkla bir Roma askeri için yapılmış bir kaya ostotheğidir.

Abstract

Dibektaşı, an ancient settlement located in the south part of the Isaurian Region on the borders of Pamphylia, Pisidia, and the mountainous Cilicia regions, was an important point on the routes connecting central Anatolia to the Mediterranean. Because of its central location, the ancient Dibektaşı settlement is considered to be the heart of the Isaurian Region. Today the region is inhabited by nomads from Antalya, Dibektaşı. Due to illicit excavations over the years, none of the architectural structures remain, with the exception of some blocks which T. B. Mitford considered to be the remains of a temple. The remains of several ossuaries and their lids as well as few other architectural elements built into the walls of mountain houses and fountains have been found. In this area, where ossuaries are most commonly found, is the remains of a stepped-rock mounment. Archaeologists conducting studies in Dibektaşı have all interpreted this rupestral monument to be related to the Cybele cult in the region. By comparison with Phrygian stepped altars, this monument has been generally dated to the 6th century B.C. The stepped structure, formed by the trimming the natural rock, is similar to the stepped altars of Phrygia. However, some details on this stepped-rock monument suggest that it is not a cult area. The first one of these details is a basin located on the monument number 2. While some scholars interpret this feature of the monument as a container for ritual offerings, others suggest that it is a throne as seen in the Phrygian stepped altars. However, this feature is actually an ossuary. Rock ossuaries, tombs, and chamosoria with raised steps are known from the settlements in the Isaurian Region and elsewhere. Another significant detail which demonstrates that this monument is a grave rather than a stepped altar are the three reliefs on the monument, not found on any of the other stepped altars in the region, but which are characteristic of funerary architecture. The fact that two of these reliefs represent Medusa supports the notion that this monument is actually a grave. The third relief depicts a cavalry scene; horsemen and cavalry are commonly depicted on rock graves and ossuaries in the region, and such relief scenes have not been observed on any of the other stepped altars found locally or elsewhere. Most of all of the relief examples are from Phrygia, and are interpreted to be related to the Cybele cult. Formed by the trimming of the bedrock, the steps might raise the question as to whether the monument could be a grave. Nonetheless, the grave examples with raised steps, as seen in the Isaurian, Lychaonian, Lykian, Phrygian, and Karian Regions, eliminate the possible question marks. The evidence of the ossuary and the relief subjects suggest that the stepped rock monument is probably not an altar to the mother goddess, but a rock-cut tomb potentially built for a Roman soldier

Anahtar kelimeler: Isauria, Basamaklı Sunak, Mezar, Kaya Ostotheği, Medusa, Süvari.