Osmanlı Devleti'nde Ağır Sanayi Yatırımlarına Bir Örnek: Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası

The Yalı Kiosk Iron and Machine Factory in Istanbul, as an example of industrial enterprise in the Ottoman Empire

Özet

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nde ağır sanayi oluşturma teşebbüsleri çerçevesinde kurulan Yalı Köşkü Demir ve Makine Fabrikası’nın üretim faaliyetlerini ele almaktadır. Makalede öncelikle Yalı Köşkü Demir Fabrikası’nın ne zaman ve hangi amaçla kurulduğu açıklanmakta; daha sonra fabrikanın Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında müttefik devletler donanmasına ait gemilerin bakım, onarım işlemleriyle, küçük ihtiyaçlarının imalini gerçekleştirmek üzere İngilizler tarafından bir makine fabrikası ve dökümhaneye dönüştürülmesi incelenmektedir. Kırım Savaşı’nın sona ermesiyle İngilizlerin fabrikayı satışa çıkarması ve fabrikanın Osmanlı Devleti tarafından satın alınması ve bu fabrikada, Osmanlı Donanmasının 1860’lardan itibaren sayıları artış gösteren buharlı gemileri için makinelerin ve aksamının imali; 1871 yılında fabrika yerleşke alanının istasyon yapılmak üzere Rumeli Demiryolu Kumpanyası’na terki ve sonrasında Haliç’teki Tersane’de yeni inşa edilmesi planlanan makine fabrikası ve dökümhane binasına taşınma süreci de makalede konu edilmektedir.

Abstract

This article summarizes the history of activities at the iron and machinery factory, which was established at the Yalı Kiosk grounds in Istanbul as a part of the efforts to develop heavy industry within the Ottoman Empire. First, the timing and choice of location of the plant at the waterfront (Turk. yalı), and the economic circumstances of the period are reviewed. The Crimean War constituted a critical period when the factory was assigned to the British and transformed into a foundry and mechanics facility catering for the maintenance and repair of the vessels belonging to Allies. Following the war the works were sold to the Ottomans, who after 1860, started to produce machines and equipment for the steam vessels of the Ottoman navy. In 1871, the land of the factory was transferred to the Roumeli Railway Company for the building of a railway station. Finally, the article examines the closing down of the factory at Yalı Kiosk, and its relocation to the Arsenal at the Golden Horn where a new machine factory and foundry were established

Anahtar kelimeler: Osmanlı sanayi, Yalı Köşkü Demir Fabrikası, Yalı Köşkü Makine Fabrikası, Tersane-i Âmire, buhar makinesi, Kırım Savaşı