Helesa/Heyamola Geleneğindeki Senkretik Unsurlar

Özet

Bu araştırmada, senkretizm kavramı bağlamında başta Karadeniz Bölgesinde görülen Helesa/Heyamola geleneği içindeki geçmiş dönemden gelen farklı inanç sistemlerinin varlığı tespit edilmeye ve geleneğe dair dönüşüm ile aktarım noktaları ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Helesa/Heyamola geleneğinin kökeni denizcilik uğraşıları olmakla birlikte genelde hep birlikte yapılan toplu işlerde maniler eşliğinde söylenen bir türkü ve oyundan oluşur. Gelenek, lokal varyantlara sahip olmakla birlikte Ramazan Ayı içerisinde kayık, küfe gibi araçlar kullanılarak çıkılan bir bahşiş/yardım toplama gösterisi şeklinde yapılan ritüel uygulamalara da sahiptir. Geleneğin Batı Karadeniz varyantları daha çok denizcilikle ilgili olup Doğu Karadeniz Bölgesinde ise düğün merasimlerinde uygulanır. Çalışmada Helesa/Heyamola geleneğinin özellikle denizcilikle ilgili olan varyantları Geç Antikçağ’da Karadeniz Bölgesinde ortaya çıkan ve denizcilerin koruyucusu olduğuna inanılan Aziz Phokas Kültündeki bazı unsurlar ile karşılaştırılmıştır. Aynı zamanda zincir- leme senkretizm kavramı içerisinde Aziz Phokas’ın Batı Karadeniz Bölgesi çıkışlı lokal bir kült olması ve azizin mucizevi kimliğindeki oluşturan başta denizcilerin hamisi olması, bahçıvan ve şifacılık özelliklerinin beslendiği olası antikçağ kültülerine de bakılmıştır. Bu şekilde antikçağdan başlayarak arkeolojik verilerin de yardımıyla bölgedeki kültürleşme sürecinde denizciliğe ait ritüel uygulamaların dinsel dönüşümünün günümüze ulaşan folklorik yansımasının süreci izlenmiştir. Aynı zamanda bölgedeki senkretik sürecin başka bir koldan devam ettiğini de göstermek amacıyla hem bu geleneğin yaşatıldığı hem de bu geleneğe kaynaklık eden antikçağ ve ortaçağ kültlerinin bulunduğu İnebolu’dan denizcilerin hamisi, sağaltım sağlayan ve bereket veren kimliği ile İslami aziz Abaş Baba inanışı da özellikle edebi eserler ve yakın dönem derlemelerle gösterilmeye çalışılmıştır.

Abstract

In this study, within the conceptual framework and context of syncretism, theexistence of different belief systems from the historic Helesa/Heyamola tradition,especially seen in the Black Sea Region, was determined and the traditionaltransformation and transfer points were revealed. Although the origin of theHelesa/Heyamola tradition is seen in maritime occupations, it usually consistsof a folk song and a game sung in the form of a chansonette or mani. Despitethe tradition having local variations, it is also accompanied by has ritual practicesin the form of a tip/charity show, which is performed by using vehicles such asboats and pans during the month of Ramadan. Western Black Sea variants of thetradition are mostly related to maritime and are used in wedding ceremonies inthe Eastern Black Sea Region. In this study, variants of the Helesa/Heyamolatradition, especially those related to maritime, were compared with some elementsin the Cult of Saint Phokas, which emerged in the Black Sea Region during LateAntiquity and was known to be the protector of sailors. In addition to the conceptof chain syncretism, ancient cults of Saint Phokas and the miraculous identity ofthe saint Abaş Baba, who is known to primarily be the patron of sailors, a gardenerand a healer, were also examined. This way, with the help of archaeological data,starting from antiquity, the folkloric reflections of the religious transformationof maritime ritual practices during the acculturation process in the region werefollowed. Literary works, combined with recent compilations, were examined toshow that the syncretic process in the region was a continuation from other districtsand that the tradition was still kept alive being rooted in the belief of the IslamicSaint from İnebolu, which is the location of ancient and medieval cults.

Anahtar kelimeler: Helesa/Heyamola, Abaş Baba, Aziz Phokas, Zeus Poarinos, Saint Phocas, Senkretizm