XVI. Yüzyıl Tapu Tahrir Defterlerine Göre Bitlis ve Yöresi Zâviyeleri

Özet

İslâm dininin kurumlardan biri olan zâviyeler, herhangi bir tarikata mensup dervişlerin, bir şeyhin idaresinde topluca yaşadıkları yapı veya yapı topluluğunu ifade etmektedir. Osmanlı Devleti’nde ilk dönemlerden itibaren zâviye kurmak isteyen şeyh ve dervişlere, mirî topraklarda bir takım muafiyetler verilmek suretiyle destek verilmiştir. Bu nedenle Anadolu’da Osmanlı öncesi dönemlerde kurulmaya başlayan zâviyelerin sayısı Osmanlı döneminde her geçen gün daha da artmıştır. Özel mülkiyetten ziyade, geniş vakıf arazileri üzerinde birer tasavvuf müessesesi olarak kurulan bu zâviyeler, çoğunlukla şehir ve kasaba kenarlarında, yollar üzerinde veya geçit yerlerinde inşa edilmişlerdir. Zâviyeler kuruldukları yerlerde hem halkın manevi ihtiyaçlarını karşılayarak dini, hem de gelip geçen yolculara ücretsiz yiyecek, içecek ve yatacak yer sağlayarak sosyal fonksiyonlar üstlenmişlerdir. Bunun yanı sıra Anadolu ve Balkanlarda Türk-İslam kültürünün yayılmasına, göçebe yaşayan toplulukların yerleşik hayata geçmelerine ve böylece kuruldukları yerlerde yeniiskân alanlarının açılmasına da hizmet etmişlerdir. Bütün bu özellikler dikkate alındığında Osmanlı Devleti’nde zâviyeler; bir taraftan kendilerine özgü idari, yönetim, dini anlayış ve ritüellere sahip sosyal bir kurumu, diğer taraftan devletin en ücra köşelerinde hizmet vermeleri ve böylece Osmanlı idari düzeninin sağlanmasına yardımcı olmaları sebebiyle de sivil bir iktidarı temsil etmişlerdir. Osmanlı Devleti, egemenliğine aldığı şehirlerde kuruluşundan başlayarak Türk-İslâm kültürünü yerleştirmek ve kalıcılığını sağlamak amacıyla zâviye yapımını önemsemiştir. Osmanlı Devleti’nde pek çok müessese gibi zâviyeler de vakıf gelirleriyle faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Vakıflar, meydana getirdikleri sistem sayesinde gelir sağlayan ve elde ettikleri gelirlerle toplum ve devlet yararına çok çeşitli konularda hizmet üreten kurumlardır. Zâviyelerin ihtiyaçlarını karşılamak ve sürdürülen hizmetlerin devamlılığını sağlamak amacıyla çoğunlukla zâviye şeyhleri bazen de devlet yöneticileri tarafından kurulan veya desteklenen vakıflar, bu sosyal ve dini kurumların uzun yıllar varlıklarını sürdürmelerine yardımcı olmuşlardır. Tarihsel süreçte kurulduğu coğrafyadan dolayı birçok medeniyete ev sahipliği yapan Bitlis ve yöresi, 1515 yılında Osmanlı egemenliğine alındıktan sonra belirli zaman aralıklarında tahrir edilmiş ve bu tahrir sonuçları ayrıntılı şekilde mufassal defterlere yazılmıştır. Mufassal tahrir defterlerine Bitlis ve çevresinde bulunan zâviye ve zâviye gelirleri, buralarda görev yapan görevliler ve aldıkları ücretler, zâviye vakıflarının menkul ve gayrimenkulleri ile bunlardan sağlanan yıllık gelirler de ayrıntılı şekilde kaydedilmiştir. Bu çalışmada 1540, 1556 ve 1571 yıllarında düzenlenen dört ayrı tahrir defteri incelenmiş ve bu defterlerde yer alan Bitlis ve yöresi zâviyeleri tespit edilmiş, tespit edilen zâviyelerin günümüze kadar varlığını devam ettirip ettiremedikleri ortaya konulmuştur. Böylece özelde Bitlis şehrinin dini ve sosyo-kültürel tarihinin ortaya çıkmasına genelde de kültür tarihine katkı sunulmaya çalışılmıştır.

Abstract

As an institution of Islam, zawiyas refer to specify buildings or a groupof buildings where dervishes of a sect maintained communal activitiesunder the pious rule of a sheikh. From the earliest times, sheikhsand dervishes who wanted to establish zawiyas were supported byOttoman Empire via granting certain exemptions in miri (imperial)lands. As a result, the number of zawiyas that began to be establishedin Anatolia increased in time during the Ottoman era. These lodges,which were built as a Sufi institution on large Waqf lands ratherthan private properties, were mostly constructed on the outskirts ofcities and towns or on roads and passages. On the one hand, zawiyasundertook religious functions by meeting the spiritual needs of localpeople; on the other hand they took a social role by providing freefood, free drink and accommodation to the passengers. In addition,they served to spread Turkish-Islamic culture in Anatolia and Balkans,to facilitate the settling down of nomadic communities, and to opennew settlements. Upon a brief consideration of these characteristics,zawiyas in the Ottoman Empire represented a social establishmentwith their distinctive administration, religious understanding andrituals whereas they constituted a civil power thanks to their serviceeven in the most remote corners of the empire that helped to keep theOttoman administrative order.Ottoman Empire, after it was founded, attached much importance tothe building of zawiyas in conquered cities to establish Turkish-Islamicculture and to ensure its permanence. Like many establishments inthe empire, zawiyas continued their activities with the Waqf income.Waqfs were institutions that obtained income thanks to the systemthey generated and that produced services in a wide diversity ofsubjects on the benefit of society and the state. They were establishedor supported mainly by the sheikhs, sometimes by the state governorsin order to meet the needs of the lodges and to ensure the continuity ofthe services while they were helping the survival of these social andreligious institutions for long years.Having hosted many civilizations in terms of its strategical geographyin the historical process, Bitlis and its neighborhood were registeredat certain time intervals after the rule of Ottomans in 1515. The resultsof this registration were written in detailed registry books, all ofwhich include valuable information about the zawiyas located in andaround Bitlis apart from their income, their personnel and the wagesas well as Waqf properties of zawiyas whether movable or not, theannual income acquired through them and their means of operation.In this study, zawiyas in and around Bitlis were examined based onfour separate cadastral registers which were prepared in 1540, 1556and 1571 and an explanation was found about whether these zawiyascould exist or not today. Thus, an effort was spared to contribute to theemergence of the religious and socio-cultural history of the Bitlis inparticular, and to the cultural history in general.