MUHACERET’TEKİ RUSYA TÜRKLERİNİN SSCB DIŞINDAKİ KÜLTÜREL FAALİYETLERİ

Özet

Bolşeviklerin Rusya’da kontrolü ele geçirmelerinden sonra Bolşevizm karşıtı aydınlar başta Türkiye olmak üzere Avrupa’nın çeşitli ülkelerine dağıldılar. Türkistan ve Volga boylarında kurulan otonomilerin tamamı 1917 Ekim İhtilali sonrasında ortaya çıkmıştı. Ancak, Rusyalı Türklerin 1917 ile 1920 yılları arasında Türkistan’ın değişik yerlerinde kurdukları muhtariyet hükümetleri ve bağımsız cumhuriyetler Bolşevik güçleri tarafından silah zoruyla ortadan kaldırıldı. Yeni yönetim tarafından 20 Kasım 1917 tarihli deklarasyonla ilan edilen Rusya'daki Müslümanlara yönelik özgürlük, eşitlik ve kendi kaderini kendileri belirleme çağrısının inandırıcı olmadığı, 4 ay gibi kısa bir süre sonra anlaşılınca, Rusya'daki çeşitli Türk boyları arasından çıkan aydınlar, SSCB dışında bağımsızlık mücadelelerini yürütmeye karar verdiler. Bolşevik Devrimi’nden sonra Türkiye Cumhuriyeti’ne sığınan muhacir aydınlar Sovyet hâkimiyeti altındaki farklı bölgelerden; Volga (İdil-Ural), Kırım, Orta Asya, (Güney ve Kuzey) Kafkasya’dan gelmişlerdir. Sovyet hâkimiyetinden kaçan çeşitli Türkî gruplar, Çin, Japonya, Finlandiya, çeşitli Avrupa ülkeleri, İran, Afganistan ve Türkiye’ye gelmiş ve cemaatler oluşturmuşlardır. XX. yüzyıl başından itibaren Türkistan dışında muhacir olarak yaşamak zorunda kalan aydınların göç etmeleri farklı zamanlarda farklı sebeplerden kaynaklanmıştır. Bu sebeplerden birincisi; yani ilk büyük göç dalgası Çarlık Rusyası’na karşı başlatılan 1916 isyanıdır. İkinci büyük göç dalgası Basmacılık Hareketi’nin en şiddetli olduğu yıllarda ortaya çıkmıştır. Üçüncü göç dalgası ise bu araştırmanın da konusu kapsamında değerlendirilecek olan Sovyetler Birliği’nde yürütülen uygulamalardır. Bu çalışmada, Türkiye Cumhuriyeti’ne 1920’li ve 1930’lu yıllar arasında, Sovyetler Birliği’nin değişik bölgelerinden gelen Türkistanlı aydınların Türkiye’de gerçekleştirdikleri kültürel faaliyetleri ile sınırlı tutulmaya çalışılmıştır.

Abstract

After the Bolsheviks took control of Russia, the anti-Bolshevist intellectuals dispersed to various European countries, especially Turkey. When the call for freedom, equality, and self-determination for Muslims in Russia, announced by the new administration with the declaration dated November 20, 1917, was understood as unconvincing, after a short time of 4 months, the intellectuals from among the various Turkish tribes in Russia started their struggle for independence outside the USSR. They decided to run. Emigrant intellectuals who took refuge in the Republic of Turkey after the Bolshevik Revolution came from different regions under Soviet rule; they came from the Volga (Idil-Ural), Crimea, Central Asia, (South and North) the Caucasus. Various Turkic groups fleeing the Soviet domination came to China from arious European countries, Iran, Afghanistan, and Turkey, and formed communities. The first of these reasons; In other words, the first great immigration wave was the 1916 rebellion against Tsarist Russia. The second great migration wave emerged in the years when the Basmacılık Movement was at its most violent. The third wave of migration is the practices carried out in the Soviet Union, which will be evaluated within the scope of this research. In this study, it has been tried to be limited to the cultural activities of Turkistani intellectuals who came to the Republic of Turkey from different parts of the Soviet Union between the 1920s and 1930s.