Lykia Eyaleti Gümrük Yasası: Nero Dönemi'ne ait Andriake Gümrük Yazıtı Hakkında Ön Rapor
Özet
Lykia Eyaleti Gümrük Yasası: Nero Dönemi'ne ait Andriake Gümrük Yazıtı Hakkında Ön Rapor Makale 1999 yılında Anadolu Üniversitesi'nden bir araştırma ekibinin Bizans Dönemi yerleşimi üzerinde yürüttüğü yüzey araştırması sırasında, Myra'nın liman yerleşimi Andriake'de bulunan ve yazarın doktora tez konusu da olan yazıt hakkında bir ön rapor niteliği taşımaktadır. 87 satırdan oluşan yazıtın ilk 39 satırı oldukça tahrip olduğundan, bu satırlar üzerinde kesin değerlendirme yapılamamaktadır. Bununla birlikte üçüncü satırda Nero Dönemi'nde Lykia Eyaleti valisi olduğu bilinen C. Licinius Mucianus'un anılmış olması yazıtın İS 60–63 yılları arasına tarihlendirilebileceğini göstermektedir. Yazıtın genel içeriği onun, her ikisi de Hadrianus Dönemi'ne ait Myra ve Kaunos yazıtlarında geçen ve Roma tarafından yasanan demosionikos nomos ile özdeşliğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla yazıtın önemi Lykia'daki Roma portorium'unun (gümrük) organizasyon ve toplanması sürecine dair önemli ve yeni veriler sunmasında yatmaktadır. Bu verilerden ilkine göre, vergi toplama hakkını satın alan kişinin kira borcu karşılığında gösterdiği kefillerinin, ipoteklerini Koinon'un imparator kültü başrahibi, grammateus'u ve hypogrammateus'u huzurunda göstermeleri gerekirken; içinde bulunulan yılda görev yapan arkhiereus ve grammateus'tan her biri Roma'ya yükümlü olunan verginin toplanmasından yarı yarıya sorumlu tutulmaktadırlar (§ 16 str. 75–79). Dolayısıyla, gümrüğün kiralanmasının yanında toplanmasının da Romalı vergi mültezimleri veya procurator'lar yerine Koinon'un kendi organlarına bırakıldığı anlaşılmaktadır. Vergi toplama sürecinin nasıl işlediği ise Myra ve Kaunos yazıtları ışığında aydınlanmaktadır. Buna göre Lykia'daki Roma portorium'unun toplanması kent ve Koinon otoriteleri arasında paylaştırılmıştır: Koinon, bir yandan çıkış vergisini kendisi toplarken; diğer yandan kendi pazarlarında satılan malların giriş vergisini toplama işini, her biriyle tek tek vardığı ikili anlaşmalar çerçevesinde üye kentlere bırakmıştır. Bu durumda kent kendi pazarında satılan malın değeri üzerinden % 2.5 oranında vergi almaktadır. Koinon kentlere tanıdığı bu hak karşılığında onlardan yine bu ikili anlaşmalar çerçevesinde her bir kentin büyüklüğü ve ticari önemi göz önüne alınarak belirlenen miktarda yıllık bir aidat almıştır. Koinon'un kentlerle vardığı anlaşmaların birer örneğini yansıtan Myra ve Kaunos yazıtlarından öğrenildiği üzere δημοσιώνιον için Koinon'a Myra 7.000 denaria öderken; Kaunos'un ödediği tutar ise 6.000 denaria olmalıdır. Ayrıca, kent mercilerinin gümrük idaresinde üstlendikleri rollere her üç yazıtta sıkça değinilmesi de kent gümrüğünün Roma portorium'unun bir unsuru olması nedeniyledir. Nitekim Myra Yazıtı'nda dekaprotoi (veya tamiai?), Kaunos Yazıtı'ndaysa Tanrı Basileus'in stephanophoros'u için söz konusu olduğu gibi, Andriake yazıtında da παÏαφÏλαξ, ἄÏχων ve onun altında hizmet gören kent kölesi (δημόσιος δοῦλος) gümrük idaresinde önemli roller üstlenmektedir. Bu sürecin sonunda Koinon hem kendi topladığı çıkış gümrüğünün aktığı (á¼Îº τοῦ ἔθνους) hem de kentlerden aldığı yıllık aidatların toplandığı (á¼Îº τοῦ δημοσιωνίου) iki ayrı kasanın gelirlerinden imparatorluk fiscus'una yıllık olarak 100.000 denaria ödemektedir (§ 17 str. 79–83). Andriake Yazıtı ayrıca Lykia Birliği'nin aynı zamanda bir gümrük birliği olduğu savına karşı da veriler sunmaktadır. Yazıtın 5. paragrafı Lykia'nın iç kısımlarında (μεσόγεια) satın alınan safranın beyanının ve vergisinin ödenmesine ilişkin hükümleri belirlerken (§ 5 str. 41–45), gümrüğün sadece eyalet sınırlarının değil; iç kısım kentlerinin territorium sınırlarının aşılmasında da ödendiğini düşündürmektedir. Böylece, kendi territorium'larında satılan malların giriş gümrüğünü toplama hakkının, üye bütün kentlere tanınmış olması gerektiği anlaşılmaktadır. Nitekim bu hakkın, Kaunos ve Myra örneklerinde olduğu gibi, sadece sınır kentlerine tanındığı savı Lykia kentleri arasında hukuki ve finansal bir sınıflama bulunduğu gibi mantıksız bir varsayımı zorunlu kılmaktadır. Sonuç olarak bütün üye kentler bir yandan sahip oldukları giriş gümrüğünü toplama hakkı çerçevesinde kendi finansmanlarını sağladıkları gibi, bunun karşılığında Birlik kasasına ödedikleri aidatla Koinon'un finansmanına da katkıda bulunmaktadırlar. Bu sonuç Strabon'un Helenistik Dönem'de Birlik'in finansmanı hakkında aktardıklarıyla da uyumludur. Roma portorium'unun giriş gümrüğünü denetleyen kentlerle çıkış gümrüğünden sorumlu olan Koinon gibi iki farklı otorite tarafından toplandığı bu özel durum, büyük ihtimalle Ptolemaios'lar egemenliği altında gelişen Helenistik Dönem uygulamalarının Roma tarafından devralındığına da işaret etmektedir. Yazıt arkhon, paraphylaks ve kent kölesi gibi kent memurlarının gümrük süreciyle ilgili üstlendikleri görevlere dair yeni bilgiler sağladığı gibi Birlik memurları hakkında da önemli veriler sunmaktadır. Öyle ki, gümrüğün kiralanması ve toplanmasından Koinon'un en üst mertebede iki memuru olarak grammateus ve archireus sorumludur (§ 16 str. 75–79). Böylece bir yandan archireus'un kült işlevlerinin dışında idari görevler de üstlendiği ilk kez belgelenirken, ayrı ayrı anılmaları vesilesiyle adı geçen iki memuriyetin bazen ileri sürüldüğü gibi bir ve aynı memuriyet olmadığı da anlaşılmaktadır. Ayrıca, arkhierosyne kurumunun Lykia'ya Vespasianus Dönemi'nde getirilmiş olduğu görüşü çürütülmekte ve bu makamın, bölgenin bir Roma eyaletine dönüştürülmesiyle birlikte kurumsallaştığı belgelenmektedir. Bu bakımdan, lex provincia'nın yine ilkin Vespasianus Dönemi'nde oluşturulduğu savı da zayıflamaktadır. Kaldı ki, bölgenin eyaletleştirilmesinin ardından ilk valilik görevini üstlenen Q. Veranius'un bu süreçte yürüttüğü faaliyetler Stadiasmus Patarensis Anıtı'nda dile geldiği şekliyle belli bir plan çerçevesinde ve olasılıkla bir lex provincia temelinde yerine getirilmiş olmalıdır. E
Abstract
Lex Portorii Provinciae Lyciae. A Preliminary Report on the Customs Inscription from Andriake of Neronian PeriodThe inscription from Andriake presented in this preliminary report contains a law of Nero, regulating customs matters of the Lycian Federation. There are good reasons for assuming that it is identical with the demosionikos nomos, to which two inscriptions from Kaunos and Myra refer. The importance of this document lies in that it provides detailed information on the organization and collection of customs duties in Lycia. The reader learns amongst other things that in the case of Lycia Rome left the collection of customs duties competely in the hands of the Koinon and received an annual lump sum of 100,000 denarii. The Koinon in turn granted the right to collect import duty to member cities, who had to make a contribution in return for this privilege. In the reign of Hadrian the contribution of Myra, for example, amounted to 7000 denari, while that of Kaunos was probably 6000 denarii. Stipulations concerning the purchase of saffron indicate that customs duties were raised also within Lycia, which clearly shows that contrary to previously held views there was no customs union within the Federation. The text from Andriake also mentions a number of municipal and federal officials involved in the collection of customs duties. For example, goods purchased in the interior of Lycia had to be declared with the Paraphylax or with the municipal archons. The task of leasing customs duties rested with the federal archiereus and grammateus. The law is also in harmony with the reform programme of Nero, who wanted to curb the power of the tax-collection companies. It contains four clauses which are in agreement with the Neronian edict mentioned by Tacitus for the year 58 on the raising of the vectigal tax. All of them were meant to mitigate power abuse by the publicani in the collection of customs duties.