Bir Anomali Olarak Varidat: Şeyh Bedreddin’in Varidat’ının Felsefi Boyutları

Özet

Bu yazıda Şeyh Bedreddin’in Varidat adlı eserindeki çeşitli düşüncelerin felsefî boyutları,bu düşüncelerin arka planında yer aldığı iddia edilen çeşitli düşünce akımlarınıngörüşleriyle bağlantılı olarak ele alınmaktadır. Şeyh Bedreddin’in görüşlerinin temelinioluşturduğu düşünülen Yeni Platonculuk akımının düşünceleri, Plotinos ve Sühreverdi’nineserlerinden hareketle ortaya konduktan sonra, Varidat’ın bu felsefeden birkaç kritik noktadaayrıldığına işaret edilmektedir. Öncelikle, Bedreddin’in Yeni Platonculuktan temelfarkı, bu akımın düşüncesine bütünüyle aykırı olarak, Tanrının bir görünümü olan bedeninhiçbir şekilde “kötü” olamayacağı düşüncesine dayanır. Ayrıca Sühreverdi’nin aksine,Bedreddin varlık kavrayışında bütün aşkınlığı ortadan kaldırır. İkinci olarak, Bedreddin’inHurufilikten ve materyalizmden etkilendiğini savunan yorumcuların iddialarını göz önündetutarak Hurufiliğin ve İbn Ravendi, El-Maarri’nin temsil ettiği materyalizm (Dehrîyyun)akımının görüşleri ele alınmakta, Şeyh Bedreddin’in bu görüşlerle bağlantısı ve ayrıldığınoktalara dikkat çekilmektedir. Bedreddin’in Dehrilikten temel farkı şu olguya dayanır:Dehrilik her şeyin rasyonel bir şekilde açıklanabileceği akılcı bir görüşe dayanırken, Bedreddinmistik bir varlık kavrayışına sahiptir. Hurufiliğin mesiyanik kavrayışının aksine ise,Bedreddin bu türden mesyanik eğilim ve umutları Sufi açısından önemsiz görmektedir.Üçüncü olarak, Şeyh Bedreddin İbn Arabi ile Spinoza’nın felsefelerinin arasına yerleştirilmekteve onun İbn Arabi’den ziyade Spinoza’ya yakın olduğu savunulmaktadır. Bununlabirlikte, Spinoza’nın düşüncesinden özellikle yöntem bakımından ortaya çıkan farkı daortaya konmaktadır. Sonuçta Şeyh Bedreddin’in Varidat’ının tüm bu görüşlere benzemeklebirlikte onlardan ayrılmakta olduğunun görülmesiyle bu eserin felsefî düşünce geleneğiaçısından bir anomali olarak görülebileceği dile getirilmektedir.