Geleneksel Halk Sanatında Şahmaran Motifleri ve Bu Motiflerin Dili

Özet

Anadolu’da her evin yılan suretinde bir sahibi olduğu ve ev halkını çeşitlihastalıklara, nazara karşı koruduğu; eve bereket getirdiğine dair inanışlar oldukçayaygındır. Günümüzde hâlâ Anadolu’nun birçok yerinde yüzü genç ve güzel bir kız,bedeni ise çoğunlukla altı adet yılan biçimli ayağa sahip dev bir yılan şekliyle resmedilenSahmaran’ın evlere bereket getirdiğine inanılmaktadır. Halk sanatçıları tarafındanneredeyse tümüyle aynı biçimde çizilen Şahmaran figürünün, kökleri mit dünyasınauzanan sembolik unsurlar taşıdığı görülmektedir. Halk sanatçıları bu sembolik dilinfarkında olmasalar da Şahmaran’ı camaltı resimlere, halıya, bakıra, gümüşe işlemeyedevam ederler. Halk sanatı Şahmaran motifleri incelendiğinde; Şahmaran’ın süslütacında ayın doğurganlık ve bereket sembolü olan hilal, bir ay simgesi olarak karşımızaçıkar. İnsanlık tarihinde binlerce yıl boyunca kadın, yılan ve büyü sözcükleri bir aradakullanılmış, bu birliktelik ay simgeciliği ile açıklanmıştır. Çeşitli kültürlerde bereket,bilgi ve ölümsüzlük dağıttığına inanılan yılan bu özelliği ise ay ve ana tanrıçadanalmıştır. Şahmaran resimlerinde ana tanrıçanın sembollerinden olan, takılarla süslenmişkoçboynuzları da doğurganlığı sembolize eden bir motif olarak karşımıza çıkmaktadır.Kadın su ve ay güçlerinin sembolü olan inci, Şahmaran resimlerinde karşılaştığımızbir diğer semboldür. Kozmolojik ve sihirsel nitelikleri ile aşkın ve evliliğin sembolüolan inci, ay tanrıçayı ve nesillerin doğumunu sembolize eder. Şahmaran çizimlerindeinci, ay ve yılan aynı tabloda yer alır. İnci kadın yumurtasını sembolize ettiği için dişiögeyi, koçboynuzları ise spiral formu sebebiyle erkek ögeyi temsil eder. Şahmarançizimlerinde karşımıza çıkan bir diğer sembol ise ölümsüzlüğü sembolize eden bitkive çiçek motifleridir. Bu çalışmada biz yılan- ay- tanrıçaya dair mitolojik dönemdensüzülüp gelen sözlü geleneğe ve halk sanatına sızan sembolleri karşılaştırmalı olarakincelemeye çalışacağız.