Osmanlı Devletinde Âyânlık Üzerine Bir Belge Ahmet Ağa'nın Bir Yıllık Muhasebesi (1824-1825)

Özet

Âyânlık konusu günümüzde Osmanlı tarihi araştırmalarında dikkati çeken konulardan birisi olmaya devam etmektedir. Bu alanda, yurt içi ve dışındaki kimi araştırmacı ve yazarlar tarafından çeşitli monografik çalışmalar yapılmıştır. Ne var ki, zamanının kaynaklarında ve resmi yazışmalarında "vücuh-ı memleket", âyân ve eşraf, hanedan mensubu kişizadeler gibi adlarla anılan ve yörenin ileri gelenleri diye adlandırdığımız bu grupta yer alan kişilerle muhtarlık gibi küçük bir kamu hizmeti yapan kişilere verilen ad olan "âyân" kavramının birbirine karıştırıldığı gözlenmektedir. İleri gelenler anlamına kullandığında âyân ve eşraftan olup, kamu hizmetine giren, âyân, mütesellim, mutasarrıf ve nihayet vali olan kişiler vardır. Bunları, kentlerde yaşayan halk ile hükümet arasında aracılık görevinin yürütülmesi, vergilerin toplanması, tevzi ve bölgeden asker toplanması gibi kimi görevleri olan âyânlık kurumuyla karıştırdığımız zaman, kavram kargaşalığı yüzünden yanlış yorumlar ve değerlendirmeler kaçınılmaz olmaktadır. Nitekim 1824-25 yıları arasında Bursa'da âyânlık görevini yürüten Seyyid Ahmed Ağanın muhasebe defterinde yeralan kimi ayrıntılı bilgiler, çeştili kentlerde bölge ileri gelenlerinin temsilcilerinin seçimi veya merkezden atanma usulüyle yürütülen âyânlık ve görevleri konusunda yaşanan tartışmlara önemli katkılarda bulunmaktadır.

Abstract

At the present, the topic of the ayans (notables) is still continuing to be the popular subject among the many Ottomanist. Up to present, many monographic and scientific researches have been done by historians on this subject in both Turkey and abroad. However, the concept of the ayan attributed to those who are occasionally named as vucuh-ı memleket(provincial elites), ayan (notables) and eşraf (notables of a town) or kişizade (local magnates) in official document is generally confused with those who are delegated or appointed to the low ranking state apparatus such as muhtarlık (headmen) of a village or quarter by many researchers. When we use the ayan term in broader sense of provincial notables, naturally all those who are delegated to the high ranking state apparatus in provinces as ayan (chief notable of a town), mütesellim (deputy lietutenat-governor), mutasarrıf (governor of a district), and vali (governor of a province) are to be called as ayans. This broader sense of the concept makes many researches confused with ayan term. Therefore this confusion can lead some researchers to misunderstanding and inaccurate results in their researches. As a result one can say that those who are working on the subject of ayans should take care of different sense of the ayan concept. Thus, data of account register of Seyyid Ahmed Ağa who was the ayan of Bursa between 1824 and 1825 is presenting us many available knowledge and evidence to throw light upon the office of ayan, and therefore it may contribute to the arguments on the concept and duty of ayans.