Şeyh Şâmil’in Nakşibendîliği Meselesi

Özet

XIX. yüzyılın başlarında Kuzey Kafkasya’da Ruslara karşı verilen özgürlük mücadelesi bölge Müslümanları tarafından “gazavât”, Ruslar ve batılılar tarafından “Müridizm” olarak adlandırılmıştır. Ruslarla Müslümanlar arasındaki bu mücadele aynı zamanda Nakşibendîliğin Kafkaslarda yayılma dönemine rastlamıştır. Bu hareketin en önemli liderlerinden biri hiç şüphesiz Şeyh Şâmil’dir. Pek çok kaynak ve araştırmada Müridizm Hareketi’nin üçüncü imamı sayılan Şâmil’in hayatı ve Ruslara karşı mücadelesi farklı açılardan incelenmiştir. Özellikle Şâmil’in askerî alandaki kabiliyetleri ve başarıları ön planda anlatıla gelmiştir. Bununla birlikte, pek çok araştırma Şeyh Şâmil’in bir Nakşibendî şeyhi olduğu bilgisi vermiş olsa bile onun tasavvufî yönü, sûfîlerle ilişkisi ve manevî sülûküne dair bir açıklama yapmamıştır. Bu makalede İmam Şâmil’in Nakşibendî Tarikatı’na intisap edip etmediğini inceleyeceğiz. Müridizm hareketi esnasında Kafkaslarda irşad vazifesinde bulunan Nakşibendî şeyhleri hakkında da kısaca malumat verip Şâmil’in bunlarla olan ilişkilerini tarihî kronolojiye dikkat ederek ele alacağız. Bunun yanı sıra Nakşibendîliğin Müridizm hareketine kazandırdığı tasavvufî karaktere de kısmen vurgu yaparak bu karakterin tarikatın kurucu ilkeleriyle ilişkisini sorgulayacağız. Bölgede faaliyet gösteren farklı tarikatlara rağmen Şâmil’in niçin Nakşibendîliği tercih ettiği ve onun bölge tasavvufu üzerindeki etkileri de çalışmamızın kapsamı dahilindedir. Kendisine en çok isnat edilen şeyh lakabının tasavvufî anlamda kullanılıp kullanılmadığı meselesini de o dönemde bölgede tertip edilen silsilenâme ve Şâmil’in kullandığı lakapları dikkate alarak yorumlayacağız.

Abstract

The struggle for freedom against the Russians in the North Caucasus in the early 19th century was named “gazavât” by Muslims in the territory and “Muridism” by the Russians and westerners. That struggle between the Russians and Muslims also coincided with the spread of Naqshbandī in the Caucasus. Sheikh Shāmil who named third Imam is undoubtedly one of the most prominent leaders of this movement. Especially, the abilities and achievements of Shamil in the military field are explained in the foreground. In many sources and researches, his life and his struggle against the Russians were examined from different perspectives. However, although a lot of research gave the information about the fact that Sheikh Shāmil was a Naqshbandī sheikh, they made no explanation for his mystical aspect, his relationship with the Sufis, and his spiritual tranquillity. In this article, we will examine whether Imam Shamil was subject to the Naqshbandī tariqa or not. We will briefly give information about Naqshbandī sheikhs, who served as a guide in the Caucasus during the Muridism movement, and discuss Shāmil's relations with them. Besides, we will also partially emphasize the Sūfī character brought by the Naqshbandī to the Muridism movement. Despite the different tariqas operating in the region, the reason why Shāmil preferred Naqshbandiyyah and his effects on the Sūfism of the region are also within scope of our study. We will interpret the question of whether the “sheikh” nickname that was most attributed to him was used in the Sufistic sense, taking into account the nicknames used by the silsilename and Shāmil organized in the region at that time.