İSLAM HUKUK TEORİSİNDE YENİ TEMAYÜLLER: YENİ BİR HUKUKKAYNAĞI OLARAK MAKÂSIDU’Ş-ŞERİA?

NEW TRENDS İN ISLAMİC LEGAL THEORY: MAQĀṢİD AL-SHARİʿ̄A AS A NEW SOURCE OF LAW?

Özet

İslam hukukunun maksatları (makâsıdu’ş şeriʻa), geleneksel olarak Gazali tarafından ortaya konulan maslahat tanımına bağlanır ve fıkhî analoji (kıyas) ile kaideler (kavâid) bağlamında kullanılır. Bu makale İbn Aşur, Yusuf el Karadavi, Ahmet el Hamlişi, Yahya Muhammed ve Cemaleddin Atiyye gibi alternetif yaklaşımları destekleyen İslam hukukçularının çalışmalarında makâsıdu’ş-şeriʻaya dair son yorumları ele almaktadır. Adalet, özgürlük ve eşitliği ekleyip kapsamını beş zaruretin ötesine taşıyarak Gazali’nin zaruriyât tanımını tashih etmek; makâsıd kategorilerini detaylandırıp daha incelikli bir maslahat hiyerarşisi oluşturmak; makâsıdın uygulanışını cari hukuk alanının ötesine genişleterek toplumun kamu politikaları aracılığıyla şekillenmesinde maslahatın göz önünde bulundurulmasına pro-aktif bir rol vermek gibi çeşitli temayüller gözlemlenebilir. Şeriatın maksatlarına yönelik yeni yorumların İslam hukuk teorisinin (usûl-i fıkıh) geleneksel dört hukuk kaynağını değiştirebileceği de öne sürülmüştür.

Abstract

The purposes of the law (maqāṣid al-shariʿ̄a) were traditionally tied to the definition of maṣlaḥaexpounded by al-Ghazālī and employed in legal analogy (qiyās) and precepts (qawāʿid). This articleaddresses recent developments in the interpretation of the maqāṣid al-shariʿ̄a in the works of legal scholars promoting alternative interpretations, such as Ibn ʿĀshūr, Yūsuf al-Qaraḍāwī, Aḥmad al Khamlīshī, Yaḥyā Muḥammad, and Jamāl al-Dīn ʿAṭiyya. Several trends can be observed: rejectingthe Ghazalian definition of essential necessities by enlarging their scope beyond five and includingjustice, freedom, and equality; refining the categories of the purposes and creating more nuanced hierarchies of maṣlaḥas; and expanding the application of the purposes of the law beyond the sphereof the law proper, thereby giving considerations of maṣlaḥa a proactive role in shaping societythrough public policies. It is suggested that new interpretations of the objectives of the shariʿ̄a alsoalter the traditional four sources of law theory (uṣūl al-fiqh).