Temettuat Defterlerine Göre 19. Yüzyılın Ortasında Hisar Semti

Özet

Osmanlı şehir araştırmaları, kapsayıcı “İslam şehri” mefhumunun topyekunleştirici etkisini eleştirerek, bölgesel çözümleme modelleri önerir veya her şehrin gelişim çizgisine özgü tekil şahsiyetini vurgular. Segregasyon kavramına teşmil edilen bu bireyci yöntem kent mekanındaki sosyal mesafenin farklı niteliklerine dikkat çeker: Her Osmanlı kenti etnik/dinî ya da iktisadî açıdan özel bir nitelik ve seviyede segregasyon geliştirmiştir. Ankara’nın kozmopolit semti Hisar, 19. yüzyılın ortasında farklı meslek ve gelir seviyelerine sahip çeşitli cemaatleri barındıran mahallelerden oluşuyordu. Meslek ve gelirlerin Tanzimat sonrası dönemde neredeyse sistematik bir biçimde kaydedildiği “temettuat defterleri”, iddiaya göre, vergi yükünün tebaa arasında adil biçimde dağıtılması amacıyla planlanmış, düzenlenmiş ve tutulmuştur. Bu deneme, temettuat defterlerinin mukayeseli çözümlemesine dayanarak Hisar mahalleleri arasındaki segregasyonun değişik veçhelerini araştırıyor. Ankara’nın suriçi mahallelerinin konum ve etnik bileşimlerini, meslek, gelir seviyesi, şehir dışı arazi, bağ, bahçelerinin mevkii ve son olarak dükkân sahipliği açısından farklılaşmanın niteliğini belirlemeyi amaçlıyor. Etnik ve iktisadî segregasyonun niteliğinin tahlili amacıyla temettuat verilerinin bir araç olarak kullanılmasını öneriyor.

Abstract

Having dedicated a great effort to the critique of the totalizing effect of the allencompassing notion of “Islamic city”, Ottoman city studies either propose regional analysis models or underline the unique character of the developmental trajectory of each city. Extended to the concept of urban segregation, this individualist method draws attention to different traits of social spacing: Each Ottoman city has a special nature and degree of segregation along either ethnic/religious or economic axis. In the mid-19th century, the Citadel was a cosmopolitan district of Ankara, composed of quarters hosting various communities with differentiated occupations and income levels. These variables were recorded quasi-systematically in the post-Tanzimat era on registers entitled “temettuat defterleri”, planned, organized and kept presumably in order to distribute the tax burden fairly among subjects. Based on a comparative analysis of temettuat registers this essay investigates different aspects of segregation among quarters of the Citadel. It aims to assess the location and ethnic composition of intramural quarters of Ankara, the nature of differentiation in terms of profession, income level, location of suburban property, vineyards and orchards, and shop ownership. It proposes to utilize temettuat data set as a tool of analysis for the exploration of the nature of ethnic and economic segregation.