İlk Dönem (1898-1920) Kürt Basınında “Milli Birlik” Söylemi

The Discourse of ‘National Unity’ in the Kurdish press of the Formative Era (1898-1920)

Özet

19. yüzyılın başlarından itibaren değişen dünya siyaseti var olan imparatorlukları yıkıma doğru götürürken imparatorlukların içinde filizlenen milliyetçi akımlar ulus devlet kurmaya evrilir. Bu süreçte imparatorluk unsurlarının her birinin bir iç aydınlanma sürecine girdikleri ve bu çabanın en önemli aracının yayıncılık faaliyeti olduğu gözlemlenmektedir. Bu yayın faaliyetinde önemli vurgulardan birinin “Milli Birlik” olduğu ileri sürülebilir. Kürt toplumunda 17. yüzyılın sonunda Ehmedê Xanî tarafından kaleme alınan Mem û Zîn adlı mesnevide birlik konusu vurgulansa da modern anlamdaki birlik söylemi için, Kürt aydınlarının 19. yüzyılın sonunda başlayan yayın faaliyetini beklemek gerekecektir. Dönemin Kürt aydınlarının milli birlik konusunu büyük, hatta temel bir sorun olarak gördükleri ve çözümü için çaba sarf ettikleri gözlemlenmektedir. Bu süreçte sıkça duyulan “icab-ı asra intibak” (zamana uyum sağlamak) sözü ve yaklaşımının Kürtlere yansıması nasıl olmuştur? Bu çalışmada bu sorunun Kürt toplumu ve süreli yayıncılığına etkisi ele alınmıştır. Burada ilk dönem Kürt basınının içerik analizinin yapılması suretiyle dönemin popüler ideolojileri olan milliyetçilik ve ulusdevlet tartışmaları bağlamında ortaya çıkan “milli birlik” söylemi üzerinde durulmuştur.

Abstract

Changes in world politics from the turn of the nineteenth century onward led the major empires of the era to the eventual collapse. Meanwhile, national movements that emerged within these empires started the process of nation-state formation. Each one of the peoples of empires went through their peculiar processes of enlightenment. The principal medium of such an endeavour was publishing activities with a marked emphasis on ‘national unity’. Even though the seventeenth-century poet Ehmedê Xanî touched upon the topic of a unity in his Mem û Zîn it was not until the nineteenth-century press that Kurdish intellectuals markedly emphasized the issue of ‘national unity’ in the modern sense as a central problem. While trying to develop ideas for a solution to the issue, they often formulated the phrase “adaptation to the necessities of the time”. This study deals with this issue and the reflection of this approach upon the Kurds and Kurdish press through the analysis of its formative period. The article also examines the discourse of ‘national unity’ in the context of the discussions of the popular ideas of the time, nationalism and nation-state.