Türk İslam Edebiyatında Tezkire ve Evliyâ Tezkireleri

Özet

Klasik edebiyatımızın temel kaynaklarından olan tezkire, hatırlamak, anmak anlamına gelen Arapça bir kelimedir. Tezkireler Arap Edebiyatındaki tabakat kitaplarından esinlenerek ortaya çıkmıştır. Araplarda tabakat, Farslarda ve Türklerde tezkire adını almıştır. Türk edebiyatında 12. yüzyılda başlamış, 20. Yüzyıla kadar devam etmiştir. Türk İslam Edebiyatının vazgeçilmez kaynaklarından olan tezkirenin yüzlerce örneğine rastlanmaktadır. Müslüman Türk coğrafyasında klasik dönem şairlerinin hayatlarını tezkirelerden öğrendiğimiz gibi Evliyanın hayatını, kerametlerini, menkıbelerini de evliya tezkirelerinden öğrenmekteyiz. Tezkireler sayesinde Türk tasavvuf edebiyatı ve tarihi hakkında geniş bilgiler elde etmekteyiz. Evliyâ tezkireleri edebiyatımızda daha çok çeviri olarak yer almaktadır. Molla Câmi ve Ali Şir Nevâî ile başlayan ve Türk İslam Edebiyatının vazgeçilmez kaynaklarından kabul edilen evliyâ tezkireleri üzerine 13 tez hazırlandığını tespit edebildik. Bunlardan ikisi mezuniyet, yedisi yüksek lisans, dördü doktora tezi olarak hazırlanmıştır. Bu makalede, tezkire, Türk İslam Edebiyatında tezkire ve evliyâ tezkireleri hakkında bilgi verilmiş, evliyâ tezkirelerinin belli başlıları tanıtılmıştır. Makalede, orijinal özellikler taşıyan evliya tezkirelerinin ilim âlemine tanıtılması ve kültür hayatımıza yeni bir ışık tutması amaçlanmıştır.

Abstract

Tadhkira (collection of biographies), which is one of the basic resources of Turkish classical literature, is an Arabic word meaning to remember. Tadhkiras originated from the books of Ṭabaqāt (biographical dictionary) in Arabic Literature. This genre was named Ṭabaqāt by Arabs and tadhkira by Persians and Turks. It started in the 12th century in Turkish literature and continued until the 20th century. There are hundreds of examples of tadhkiras, which are among the indispensable resources of Turkish Islamic literature. We learn about the lives of the poets of the classical era in the Muslim Turkish countries from tadhkiras; we also learn about the lives, extraordinary incidents and stories of saints from the tadhkiras. We get detailed information about Turkish Ṣūfi literature and its history thanks to tadhkiras. Tadhkiras of saints are mostly translated works in Turkish literature. We managed to determine that thirteen theses were prepared on tadhkiras of saints, which are regarded among the indispensable resources of Turkish Islamic literature, starting with Mullā Jāmiʿ and Alī Shīr Navāʾī. Two of them were graduation theses, seven of them were postgraduate theses and four of them were doctoral theses. In this article, we give information on tadhkira, tadhkira in Turkish Islamic literature and tadhkiras of saints, and on the other hand we present the main tadhkiras of saints. The aim of the article is to inform the academic world about tadhkiras of saints that have original properties and to shed a new light on our cultural life.