Tarihi Anadolu Hastanelerinde (Dar-AlŞifa) Mekânın Cinsiyetinin Analizi

An Analysis of Gender of Space in Historical Hospitals (Dar-Al-Şifa) of Anatolia

Özet

Tıp etiği, klinik uygulamalar ve aynı zamanda mahremiyet kaygıları, tedavi mekânlarında cinsiyet-mekân ilişkisini etkilemiştir. Bugüne kadar araştırmacılar tarafından Anadolu’daki tarihi hastane yapıları (dar-Al-şifa), mimari, planlama, sanat tarihi, tıp tarihi, hatta işlevsel sistemleri açısından incelenmiştir, ancak bu yapılarda cinsiyete göre mekân ayrışması henüz çalışmamış bir konudur. Anadolu dışındaki tarihi hastanelerde de cinsiyet, din ve sekülarizm ile ilgili sınırlı sayıda çalışma mevcuttur. Bu nedenle, bu çalışmada Anadolu’daki tarihi hastane yapıları örneklem alan çalışması olarak seçilmiş ve mahremiyet, din, kültür ve cinsiyet konularının mimari ve planlamalarını nasıl şekillendirdiğine dair cinsiyet perspektifinden analiz edilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nda saray seçkinleri arasında kadın hastaların erkek doktorlara erişiminin sınırlı olduğu bilinmektedir. Osmanlı hastanelerinde kadın görevlilerin istihdam edildiğine dair belgelenmiş kanıtlar ise daha sonraki dönemlere aittir. Osmanlı hanedanlığında, kadınlar ve genel halk için hastaneler inşa eden kadın patronlar da vardır, bu durum Osmanlı sarayında kadınların gücünü ve statüsünü göstermektedir. Ayrıca seyyahların anlatımlarına, eski çizimlere, gravürlere ve arşiv kaynaklarına dayanılarak Anadolu tarihi hastane yapılarında kadınlar için ayrı birimler olduğu anlaşılmaktadır. Bu birimler arasında hasta odaları, koğuşlar, helalar ve hatta avlular yer almaktadır. Bu araştırma, fiziki iyileştirme ve tıp eğitimi alanları olan Anadolu hastanelerinde cinsiyete göre ayrıştırılmış mekân oluşumunun, en azından bazı belirli mekân düzenlemelerinde bir dereceye kadar mevcut olduğunu göstermektedir.

Abstract

The gender-space relationship in spaces of healing was influenced by medical ethics, clinical practices, as well as privacy considerations. Researchers to date have analysed historical hospitals/dar alshifas/darüşşifas of Anatolia in terms of their architecture, planning, art history, history of medicine, and in terms of their functional systems. However, none have investigated their gendered space segregation. There are also limited studies related to gender, religion, and secularism in historical hospitals outside of Anatolia. Hence, in this paper, historical hospitals of Anatolia have been chosen as case studies and they are analysed from agendered perspective. Analyses includes how privacy, religion, culture, and gender issues shaped their architecture and planning. In the Ottoman Empire, it is known that among the palace elites, there was limited access of women patients to male doctors. Documented evidence of female attendants being employed in Ottoman hospitals belongs to later periods. In the Ottoman dynasty there were also female patrons who constructed hospitals for women and the public, demonstrating the power and status of women in the Ottoman palace. In addition, based on travelers’ accounts, old drawings, gravures, and archival resources, it is understood that there were separate units for women in Anatolian hospital. Those units included the patients’ rooms, wards, latrines, and even courtyards. This research shows that gender-segregated space formation is present to some extent, at least in some specific space arrangements, in Anatolian hospitals, which are areas of physical rehabilitation and medical education.