Doğu Roma (Bizans) Büyük İmparatorluk Sarayının jeofizik yöntemlerle aranması

Archaeogeophysical procpectings for Great Empire Palace of Eastern Roman (Byzantine) Empire

Özet

Sultanahmet semti Doğu Roma'dan (Bizans) Osmanlı'ya dek tarihsel dönemlerin birbiri üstüne binmiş uygarlık kalıntıları ile kaplıdır. Çalışmanın konusu olan Doğu Roma Büyük İmparatorluk Sarayı'nın (BİS) üzerinde, bugün Sultanahmet Camisi güneyi, Arasta Çarşısı, Arasta, Şifa hamamları ve Sokullu Sarayı'nın kalıntıları yer alır. Çalışma alanı içinde Osmanlı ve Doğu Roma döneminden kalma gömülü kalıntıları aramak üzere, elektrik, sismik ve polarizasyon yöntemlerinde oluşan jeofizik araştırmalar yapılmıştır. Arazinin tabanında Paleozoik yaşlı grovaklar ve bozuşmuş kesimi, onun üzerinde geçmiş uygarlık molozları ve arkeolojik kalıntılar ve örtü bitkisel toprak yer alır. Tarihsel moloz ya da arkeolojik kalıntı üzerinde, özdirenç değerleri ve sismik hız yüksek, dalga geliş zamanı erken, polarizasyon açılan 90° uçlaşmaktadır. Ancak, arkeolojik kalıntı üzerinde yukarıdaki parametrelerin genliği büyüdüğü gibi anomalileri de keskinleşmektedir. Bu görünüşleri ile molozdan ayrılabilmektedir. Sismik yöntemle x = 3 m'lik açılım için $t_p$ geliş süresi ortalama 6.5 milisaniye iken, arkeolojik kalıntılar üzerinde 5.5 milisaniyeden erken, dolgu toprak üzerinde 6.5 milisaniyeden geçtir. Sismik ölçülerden dolgu kalınlığı batıda 2, doğuda 8 metre bulunmuş olup, tabanda grovakların yüzey eğimi 5° ile doğuya doğru eğimlidir. Birleşik yorum, BİS'e giden giriş tünelinin çalışma sahası içinde olduğunu göstermiştir. Giriş tüneli merdivenlerinin bulunduğu yerden kuzeye doğru uzanan jeofizik süreksizliğin tarihsel moloz yığını olduğu sanılmaktadır. Moloz, farklı zamanlarda örtülü katmanlar ya da öbek öbek yığıntılar biçiminde arazinin çeşitli yerlerinde dağılmış olarak bulunur. Bunların dışında çalışma alanında başkaca arkeojeofizik işaretle karşılaşılmamıştır.

Abstract

Sultanahmet region of İstanbul - Turkey, is surrounded with remainings of many civilizations from Eastern Roman (Byzantine) to Ottoman periods. Southern part of Sultanahmet Mosque, Arasta Bazaar, Turkish baths and ruins of Sokullu Palace take palace on the land where Byzantine Palace had situtated in the past. Combined geophysical technics such as D.C. electric, seismic and self potential were run with different combinations. Overburden layer consists of artificial fills of remanent of old civilizations and top soil over the Paleozoic aged graywayk known as Thrace formation. There were observed higher resistivity and seismic velocity and sooner travel time and 90° polarization anomalies while crossing such archeological discontinuties. Anomalies are relatively distinct and sharp and have higher amplitudes on the hidden structures but are smoother over the artificial fill. Therefore, they can be distinguished whether it is important or not. Two way travel time happen to take average value of 6.5 milliseconds which reduces to the level of 5.5 and increases up more than 6.5 milliseconds over the hidden walls and fills, respectively. It was found that paleotopographic slope inclined 5° to the east and has a depth of 2 meters at Western and 8 meters at Eastern sides of the study area. Combined interpretation indicate that entrance to the tunnel which goes into the Byzantine palace is beneath the study area. Geophysical discontinuity, aligning between the strairway to the north was considered to be consisting with artificial fill. Such fills could be remanents of different periods which were piled in dome or sink - fill forms, mostly in eastern part. There does not exist any other archeological remanents in the field.