MEKÂN BAĞLAMINDA "İSTANBUL BEYEFENDİSİ"NİN SERÜVENİ

Özet

Mekân, edebiyat açısından tahmin edilenden çok daha fazlasını barındıran bir kavramdır. Edebî metnin arkasında bir dekor olmakla kalmayıp metnin yazıldığı döneme ve kahramanların iç dünyalarına ışık tutmak gibi önemli bir görevi de üstlenir. Çünkü zaman içerisinde hem kişi yaşadığı mekâna benzemeye hem de mekân barındırdığı kişiye dönüşmeye başlar. Değişen mekânlardan yola çıkılarak yapılacak tip değerlendirmesi, toplumdaki sosyal değişimin de ipuçlarını verecektir. Türk edebiyatına Tanzimat'la giren "İstanbul beyefendisi" kimliği, bu değişimin görülebileceği en somut örneklerden bir tanesidir. Çünkü topluma dalga dalga yayılan sosyal değişimin ilk dalgasında yer alır. Bu çalışmada, Türk edebiyatında "İstanbul beyefendisi" olarak nitelendirilen tipin, Tanzimat, Servet-i Fünun, II. Meşrutiyet, Milli Edebiyat, Cumhuriyet Dönemi ve 1980 sonrası Türk romanındaki toplumsal değişimi ve dönüşümü izlenmeye çalışılacaktır. Her dönemden, olayların İstanbul'da geçtiği en az bir roman seçilmiştir. Romanlarda ölçüt kabul edilecek ana mekân ise ev olacaktır. Bu bağlamda, Ahmet Mithat Efendi'nin Felâtun Bey'le Râkım Efendi, Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu, Mithat Cemal Kuntay'ın Üç İstanbul, Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Kiralık Konak, Halide Edip Adıvar'ın Sonsuz Panayır adlı romanları bağlamında "İstanbul beyefendisi"nin başkalaşımı, mekân-insan ilişkisi çerçevesinde yalı-köşk-konak-apartman-gecekondu çizgisi boyunca tespit edilmeye çalışılacaktır.

Abstract

Setting is a term including more elements than estimated in the context of literature. It is not just a scene, but it has the responsibility of shedding light on characters' inner world and onto the period when the text is written. People and the setting start to resemble one another in time. The assessment of the flat characters based on the varying settings will provide tips for social change in society. The identity of "İstanbul Gentleman", got in literature in Tanzimat Reform Era, is an embodiment of this change because it is in the first wave of social change. In this study, the flat character defined as "İstanbul Gentleman" in Turkish literature will be studied in terms of his social change and transformation in Turkish novel in Tanzimat Reform Era, Servet-i Fünun Era, the 2nd Constitutional Era, the Period of National Literature, and the Republic Era and also after 1980. From each period, at least one novel in which the events take place in İstanbul is chosen. The main setting is decided as 'the house' to be accepted as the main criterion in novels. Hence, the metamorphosis of "İstanbul gentleman" will be identified in the context of mansion-pavilion-apartment-slum in the framework of setting and people relationship. For this, the books such as Felâtun Bey ile Râkım Efendi by Ahmet Mithat Efendi, Aşk-ı Memnu by Halit Ziya Uşaklıgil, Üç İstanbul by Cemal Kuntay, Kiralık Konak by Yakup Kadri Karaosmanoğlu, and Sonsuz Panayır by Halide Edip Adıvar will be studied.