Türkiye türkçesi ağızlarında zetasizm/rotasizm meselesinin izleri*

Özet

Zetasizm / rotasizm konusu gerek Türk lehçeleri arasında, gerekse Türkçeyle akraba olan diğer diller arasında tanıklanan örneklerden ortaya çıkmış problemlerdir. İçinde /r/ ünsüzü bulunan bazı kelimelerin bir başka dilde ya da lehçede /z/’li olarak görülmesi, probleme sebep olan soruyu sordurmuştur: Hangisi daha arkaiktir? İlk olarak Gombocz ve Räsänen’in tespitleri, ardından da Ramstedt’in ortaya attığı fikirler bu sorunun cevabına yönelik ciddi çalışmaların yapılmasına temel hazırlamıştır. Şimdiye kadar gerek eser, gerek dönem, gerek lehçe, gerekse dil esaslı yapılan zetasizm / rotasizm çalışmaları; temelde kelime listelerinden oluşmaktadır. Bu listelerde çoğu zaman bir kelimenin bir dil ya da lehçede /r/ sesiyle, bir başka dil ya da lehçede ise /z/ sesiyle kullanılan şekilleri gösterilmekte olup bazı örnekler aynı lehçe ya da dil içinde de bulunabilmekte, bazıları da çeşitli delillere dayanarak farazî olabilmektedir. Bu çalışmada Derleme Sözlüğü’nden hareketle tespit edilen ve zetasizm / rotasizm örnekleri olarak gösterilebilecek olan kelime listeleri esasında; inceleme, değerlendirme ve sınıflandırmalar yapılacak; böylelikle de zetasizm / rotasizm meselesinin Türkiye Türkçesi ağızları arasında da örneklerinin bulunabildiği gösterilmiş olacaktır.

Abstract

The debate of zetacism/rhotacism has arisen throughout the research in Turkish dialects. The transformation of the consonant "r" into "z" in another dialect brings on the question: "Which of them is more archaic?" First, determinations of Gombocz and Räsänen, then Ramstedt's ideas o make a basis for carry out significant works about resolving of this issue. Until now, basically, zetacism/rhotacism works made on the bases of language, dialect, period and literatures composed with prepared word lists. Based on the Derleme Sözlüğü this study presents some examples and classification of such transformations among of Turkey Turkish dialects.