PERSPEKTİF: BİLİM VE GÜZEL SANATLARIN KESİŞİMİNDE BİR BİÇİM TARTIŞMASI

Özet

Ortaçağın karanlığı içinde insanlığa ‘yeniden doğuşu’ vadeden Rönesans’ın, hümanizmin itkisiyle Kilise’ye birey üzerinden açtığı cephede güzel sanatların etkisini yabana atmamak gerekir. Bu başkaldırıda başrollerden birini ise çok da beklenmedik bir alan olan resim-tasvir alır. Kilise’nin tahakkümünün baskın şekilde hissedildiği alanlardan biri olan tasvir ihtisası, Rönesans ustalarınca adım adım geliştirilen perspektif yöntemi ile bireye ve onun psikofizyolojik durumuna bağımlı hale getirilir. Böylece, resim; Batı kültürünü Kilise taassubundan kurtarıp, ‘şimdi ve burada’ya taşımakta önemli bir görev üstlenir. Yaşanılan dünyayı (Lebenswelt) olduğu gibi resmetmenin peşine düşen Rönesans ustaları aradıkları bilginin farklı bir coğrafyada üretilmiş olduğunu fark ederler. İslam coğrafyasında Marifetullah’ı yani ‘noumenon’ u anlamak için yaşanılan dünyanın yani ‘phenomena’ların peşine düşmüş düşünürlerin en çok kafa yorduğu alanlardan biri olan ‘ilm-i menâzır’, başka bir deyişle görünenin ilmi, perspektif konusunda Rönesans ustalarına dayanak olur. Bu noktada, bir düşünce insanına ve onun çalışmalarına ayrıca değinmek gerekir. Perspektife bugünkü kaidelerini kazandıran, görmeyi metafizikten arındırıp bireye indirgeyen ve hakim görüş olan göz-ışın teorisi yerine nesne-ışın teorisini savunan İbn-i Heysem’in -Batı’da bilindiği adıyla Alhazen- çalışmaları, bilhassa ‘Kitab-ül Menâzır’, Batı’da bilindiği adlarıyla ‘Perspectivae’ ve ‘De Aspectus’ bu alanın referans noktalarının başında gelir. Fakat aşama aşama sistematize olup rasyonelleşerek yerini sağlamlaştıran bu yeni tasvir biçimi, onu mümkün kılan matematik ve geometrinin aşkınsal semboller olmaktan çok bu dünyayı anlamamıza yardımcı olacağına inanan İslam ekolünü; akıllardaki Rönesans algısına uymadığı gerekçesiyle sahnenin dışına iter. Bu kenara itilişi analiz eden yazı, iki kültürün karşılaşması sonucu mümkün olan ve bilim ile sanat tarihinin nadir iç içe olduğu konuların başında gelen perspektif ihtisasının geçirdiği serüveni adım adım incelemektedir.

Abstract

It should be noticed that fine arts played an important role against the ‘church’ with the urge of the humanism when Renaissance promises the re-birth to humankind from within the darkness of the Medieval thought. But the main leverage came from an unexpected field: depicture – painting. As in all other fields, ‘Church’ domination is noticeable on depicturing; however, by virtue of Renaissance masters, the method of perspective was enhanced step by step. In consequence of that, depicturing became more dependent on individual and its psychophysiology. As a result, painting set free the Western culture from the ‘church’s bigotry and relocate it to ‘hic et nunc’.Renaissance masters realised that the idea and the method of the de-picturing the living-world (Lebenswelt) were already propounded in a totally different geography. The knowledge of the phenomena, so called ‘ilm-i menâzır’, which were studied to understand the ‘noumenon’ and its ingenuity (Marifetullah), form a foundation for the order of perspective. In that entire corpus, one figure and his works have a remarkable place, whose name is İbn al-Haytham , also known Alhazen. In his work ‘Kitab al Manazir’ , also known as ‘Perspectiva e’ and ‘De Aspectus’, he sorts the metaphysics out from the perception and justifies the object-ray theory instead of the eye-ray theory, which makes the perspective a canonic method. Nevertheless, Renaissance thought thrust aside these Islamic background which systematizes and rationalizes the method phase by phase for the sake of Renaissance image. The history of art and the history of science are rarely superposed and traced in a common matter like perspective. So the essay analyzes the elimination of Islamic background and follows the steps of these encountering cultures which shape the perspective method.