İBN SÎNÂ’DA BEN BİLİNCİ

Özet

İbn Sînâ’nın ruh tanımı ile Aristoteles’inki arasındaki görünürde önemli bir fark yoktur. Ruh anlayışlarındaki farklar tanımlarda geçen terimlerin farklı anlamları dikkate alınarak incelenebilir. İbn Sînâ, ruh söz konusu olduğunda özellikle Aristoteles’in analizlerinde problematik veya belirsiz kalan noktaları aşmayı sağlayacak düzenlemeler yapmayı hedefler. İkisi arasındaki farklar ben bilinciyle ilgili değerlendirmelerinde ifadesini bulur. Aristoteles’te başka bir şeyin bilinci olmayan bir bilinç en azından problematiktir. İbn Sînâ’ya göre ise böyle bir bilinç zorunludur. Ruh ile cismin/bedenin cevher düzeyinde ayrılması başka herhangi bir şeyin bilinci olmayan bir bilince yer açılmasını sağlar. Ruh ile cisim/beden arasındaki ayrılığın zorunlu sonucu ise Aristoteles’te olmayan dış his ve iç his ayrımıdır. İbn Sînâ bu ayrım sayesinde ruhun faaliyetleri olarak müşterek his (koine aisthesis), tahayyül (phantasia ) ve ayırt etme (krinein) ile ilgili sorunları ve belirsizlikleri aşmayı hedefler. Dış hisler müşterek hisse, müşterek his de dahil olmak üzere tüm iç hisler en üst hissetme kuvvesi olarak vehmetmeye tabidir. Vehim kuvvesi Aristoteles’teki zannetmeyi de (doksa) büyük ölçüde içeren hüküm kuvvesidir. Vehim kuvvesinin diğerleri üzerindeki hakimiyetine bağlı olarak tüm hissî bilinç temsilidir. Bu çalışmada İbn Sînâ’da dış ve iç hissetmelerin nasıl aynı zamanda idrak olabildiklerini inceleyeceğiz. Bundan sonra, sırasıyla insanın sadece hissî suret veya manaların edinilmesi olarak hissî bilincinin değil içeriği bakımından histen bağımsız olması nedeniyle saf denilebilecek idrakinin dahi bir suret veya mananın idraki olması nedeniyle hükmün şartlarına tabi olduğunu, bu nedenle saf idrak ile saf akletme arasında fark gözetilmesi gerektiğini, saf akletmenin ben bilincinden ibaret olduğunu, bu bilincin reflektif olmak zorunda olan tüm diğer bilinç faaliyetlerine zemin teşkil ettiğini öne süreceğiz.

Abstract

At first glance there appears no important distinction between Aristotle’s and Avicenna’s definitions of the soul. The differences between their conceptions of the soul can be investigated through taking into account the different meanings of the terms involved in their definitions of the soul. Avicenna aims to make clear the points which remain problematic or ambiguous in Aristotle’s analyses. The differences manifest themselves in their evaluations of self-consciousness. In Aristotle, a consciousness that is not the consciousness of another thing is at least problematic. According to Avicenna, on the other hand, such a consciousness is necessary. The separation of the soul from the body on substantial level makes it possible to open a place for a consciousness that is not the consciousness of another thing. One of the necessary consequences of the distinction between the body and the soul is the distinction of inner sense and outer sense, which has no counterpart in Aristotle. Avicenna aims to solve some problems and to eliminate ambiguities concerning the common sense (koine aisthesis), the imagination (phantasia) and the awareness as the distinguishing (krinein) faculty. Outer senses are subject to the common sense and all inner senses including the common sense are subject to the estimation (wahm) as the uppermost faculty of sensibility. The estimation is a faculty of judgment which also includes to a large extent Aristotle’s opining (doksa). Due to the dominance of the estimation upon others sensible faculties, all sensible consciousness is representational. In this paper we shall examine how the outer sensibility and the inner sensibility can both be apperceptive faculties. Then, we shall argue respectively that not only human sensible consciousness as the apprehension of sensible representations and significations (mana) but also the understanding as an apperceptive faculty which can be called pure, being independent from sensations with respect to its content, is also subject to the conditions of judging activity since it is still a consciousness of a representation or a signification. In connection with this fact, we shall also argue that it is necessary to consider a distinction between pure understanding and pure intellection, and the pure intellection is basically self-consciousness and this consciousness is the ground of all reflective activities.