İSKOÇ AYDINLANMASI’NDA‘AKTÖR’ TASARIMI

Özet

İngiltere ile birlik süreci sırasında, iktisadî bütünleşme için, İskoçya’nın ulusal amacı kendi serbest piyasa sistemini inşa etmekti. Pratik uygulamadan önce, ideolojik yapı gereksiniminin karşılanması gerekiyordu. Bu nedenle, İskoç aydınları kendilerini sisteme uygun eylemde bulunacak biçimde yönlendirmeleri için kitleleri etkilemek üzere yapıtlar yayınladılar. Çok kısa bir süre içerisinde, sonucun düş kırıklığı olduğu gözlemlendi. David Hume ve Adam Smith’in başını çektiği Aydınlanma filozofları İskoç halkının örnek alabileceği bir insan modeli tasvir ettiler. Modelin üç belirgin niteliği vardı: (1) Rasyonellik, (2) ilerleme istemi ve (3) ahlâk duygusu. Filozoflar teolojik figürlerin kitleler üzerinde büyük etkileri olduğunun farkına vardıklarında, İskoç halkının sözü edilen nitelikleri edinmeleri için ek kozmolojik argümanlar da geliştirdiler. Kusursuz ve kendi kendine yeterli bir evrentasarımı, özgün kuralları olan piyasa ile son derece uyumlu idi. Kuralların etkili olabilmeleri için sistem rasyonel, ilerlemeci ve ahlâklı aktörleri şart koşuyordu. Bunlara ek olarak, filozoflar yaratmış oldukları düşünsel etkiyezarar verebilecek teolojik ve kozmolojik görüşlere saldırmaktan da çekinmediler.

Abstract

During the process of union with England, for economic integration,Scotland’s national end was to build their own free market system. Beforethe practical execution, the need for ideological structure should have beensatisfied. Therefore, Scottish intellectuals published pieces to influence themasses for them to orient themselves into acting as the system requires. In avery short period of time, it was observed that the outcome wasdisappointing. Leading by David Hume and Adam Smith, philosophers ofthe Enlightenment portrayed a human model for the Scottish people to takeexample of. The model had three specific qualifications: (1) Rationality, (2) aneed for progress and (3) moral sense. As the philosophers deduced that thetheological figures had great influence on the masses, in order for Scottishpeople to acquire the said qualities they developed cosmological arguments. A design of perfect and self-sufficient universe was very much in harmonywith a market with peculiar rules. But in order for the rules to be effective,system stipulates rational, progressive and moral actors. Additionally,philosophers didn’t avoid to attack theological and cosmological ideas thatmight harm the influence they have created.