Aldanmış Kevakib'in Arketipleri

Özet

Modern hikâye türünün Türk-İslam ülkeleri edebiyatlarında ilk ör- neklerinden olan Aldanmış Kevakib (1857) eserinin yazarı Mirza Fet- hali Ahundzade, hikâyenin konusunu İskender Bey Münşinin Tarih-i Âlemârâ-yi Abbasi adlı eserinde bahsedilen bir olaydan aldığını yazar. Ancak tarihi bilgiler Münşinin bahsettiği hikâyedeki motifin orijinal olmadığını, Mezopotamya ve Hitit kaynaklarına dayandığını; dolayısıy- la Aldanmış Kevakibin çok daha eski arketiplere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bunlar, gök cisimlerinin belli biçimlerinin, özellikle ay ve güneş tutulmalarının, müneccimlerce felaket simgesi olarak görüldüğü ve hükümdar için tehlikeli sayıldığı dönemlerde ülkenin başına geçici olarak şar pûhi (hükümdar naibi, yedek hükümdar) şeklinde adlandırı- lan birisinin getirilerek feda edilmesi motifinin yansıtıldığı kaynaklardır. Ahundzadenin söz konusu kaynaklardan doğal olarak haberi olmamış- tır, çünkü onun döneminde bunlar henüz bilim dünyasınca bilinmiyordu. Aldanmış Kevakib üzerine çok sayıdaki çalışmada bu kaynaklara şimdiye kadar dikkat çekilmemiştir. Bu araştırmada tasvir ve kıyaslama yöntem- leri kullanılarak,Ahundzadenin ele aldığı konunun Eski Çağdaki ar- ketipleri hakkında bilgi verilmiş, onlarla Tarih-i Âlemârâ-yi Abbasi ve Aldanmış Kevakib arasındaki koşutluklar gösterilmiştir.

Abstract

Mirza Fatali Akhundzade, the author of Aldanmış Kevakib (1857), one of the first stories of modern type in the literatures of the Turkic-Is- lamic countries, pointed out that the theme of the story was taken from Iskender Bey Munshi s Tarih-i Âlemârâ-yi Abbasi. However, his- torical parallels expose that the first prototypes of Aldanmış Kevakib are older, since the motif in the story of Munshi is not original and its roots date back to ancient ages. These archetypes are the Mesopotamia and Hittite sources which include the motif of sacrificing the so-calledşar pûhi (substitute king), a person who become a temporary king when celestial omens, especially lunar and solar eclipses, showed the real king to be in danger in the frame of ancient astrology. Akhundza- de himself had naturally no idea about these sources because they were not discovered by historians until that time. These sources have not been mentioned in studies on Aldanmış Kevakib until now. This article gives information about the archetypes of Aldanmış Kevakib. In this way, the parallels between the story and the ancient sources, as well as Tarih-i Âlemârâ-yi Abbasi are shown.