Antik Dönem Tıbbının Müntahab-ıŞifâ’da Tezahürü

Özet

Hacı Paşa ismiyle de bilinen Hekim Celâlüddin Hızır’ın yazmış olduğu Müntahab-ı Şifâ adlı eser, Anadolu’da yazılmış ilk Türkçe tıp kitapları arasında yer almaktadır. Yaptığı çalışmalar ve yazdığı kitaplarla tıp bilimine büyük katkıları olan Hacı Paşa, Müntahab-ı Şifâ’yı, Arapça yazdığı Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l-Âlâm isimli tıp kitabını özetleyip, Türkçe’ye çevirerek oluşturmuştur. Müntahab-ı Şifâ’nın temelini teşkil eden Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l-Âlâm’ın, Hacı Paşa’nın bizzat kendi el yazısıyla yazdığı nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndedir. Hacı Paşa bu eseri Aydınoğlu İsâ Bey adına Arapça olarak 14. yüzyılda kaleme almıştır. Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l-Âlâm temelde; teorik ve pratik tıp bilgileri, yiyecekler- içecekler ve ilaçlar, organların ve tüm vücudun hastalıkları ile tedavileri olmak üzere dört bölümden meydana gelmiştir. Hacı Paşa, Müntahab-ı Şifâ’yı takdim ederken, bu kitabı hekimin bulunmadığı bir yerde halkın da kitabı anlayıp, gerekli tedavilere kısmen de olsa başvurabilmeleri için sade bir şekilde hazırladığını belirtmiştir. Bunun için de kitapta karmaşık tıbbi anlatımlardan kaçınmıştır. Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l-Âlâm’ın özeti olan Müntahab-ı Şifâ adlı eser üç ana bölümden (bahs) oluşmaktadır. Birinci bölüm; tıp bilgileri ve tıbbın amacının detaylı bir şekilde anlatıldığı iki alt bölüme (teorik ve pratik kısımları) ayrılmıştır. İkinci bölümde; tedavi amaçlı kullanılacak gıdalar, şerbetler ve ilaçlar listelenmiştir. Üçüncü ve son bölümde; hastalık sebepleri, belirtileri ve bu hastalıkların tedavisinde kullanılacak ilaçların terkipleri detaylıca açıklanmıştır. Müntahab-ı Şifâ vasıtasıyla, temelinde Antik Dönem düşünürlerinin prima materialarının yer aldığı ve zamanla geliştirilerek Antik Dönem tıbbının hastalık, iyileşme ve sağlık halinin dengede olma ölçütü olan Humoral Patoloji Teorisi’nin Hacı Paşa tarafından da baz alındığı görülmektedir. Hacı Paşa, ekseriyetle kendi tıbbi uygulamalarını aktararak yazdığı Müntahab-ı Şifâ’yı oluştururken, yararlandığı Antik Dönem’in batılı ve Ortaçağ’ın doğulu seçkin hekim ve bilginlerinin isimlerini bilhassa açıklamıştır. Aristoteles, Hippokrates, Ephesoslu Rufus, Galenos, bu eserde alıntı yaptığını belirttiği Antik Dönem batı tıbbının ünlü hekimlerinden bazılarıdır. Hacı Paşa, bu hekim ve bilginlerden birtakım hastalıkların tedavi yöntemleriyle ilgili alıntılar yaptığını ve bu özel tedavi metotlarını önermeden önce hastalar üzerinde uyguladığını üstünde durarak açıklamıştır. Hacı Paşa, bu tedavi yöntemlerini aktarırken de öncelikli olarak formülünü hangi hekimden aldığını söylediği basit ve karmaşık ilaçların terkiplerini, bunların hangi hastalıkların tedavisinde ve nasıl tatbik edileceklerini detaylı olarak belirtmiştir. Bu çalışmada, Müntahâb-ı Şifâ’nın içeriğindeki teorik ve pratik bilgiler, Antik Dönem batı tıbbının bilgileriyle karşılaştırılarak dönemin tıp literatürü incelenmeye çalışılacaktır.

Abstract

The work with the name of Müntahab-ı Şifâ written by PhysicianCelâlüddin Hızır who is known as Hacı Paşa is regarded as one ofthe first Turkish medicine books written in Anatolia. Hacı Paşa whoprovided giant contributions to the science of medicine throughhis studies and the books he wrote, formed Müntahab-ı Şifâ bysummarizing then translating his book called Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l Âlâm from Arabic to Turkish. The manuscript of Şifâü’l-Eskâm veDevâü’l-Âlâm which forms the basis of the Müntahab-ı Şifâ, is inthe Topkapı Palace Museum Library and it is written by Hacı Paşahimself. Hacı Paşa wrote this work in Arabic on behalf of Aydınoğluİsâ Bey in the 14th century. Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l-Âlâm is basicallyconsists of four chapters; theoretical and practical medical knowledge,food-drinks and medicines, diseases and treatments of organs andthe whole body. While presenting Müntahab-ı Şifâ, Hacı Paşa statedthat he had prepared this book for a place where the physician wasnot available, so that the public also could understand the book andapply it to the necessary treatments partially. For this, he avoidedcomplicated medical explanations in the book. The work with thename of Müntahab-ı Şifâ, which is the summary of Şifâü’l-Eskâm veDevâü’l-Âlâm, consists of three main chapters (topics). First chapter;it is divided into two sub-sections (theoretical and practical parts), inwhich medical information and the purpose of medicine are describedin detail. In the second chapter; the foods, caudles and medicines to beused for therapeutic purposes are listed. In the third and last chapter;disease causes, symptoms and the compositions of the drugs to be usedin the treatment of these diseases are explained in detail. Through thework called Müntahab-ı Şifâ it is seen that, the humoral pathologytheory which based on the prima materias of antique thinkers thengradually developed and became the criterion of disease, healing andequilibrium of health status of the medicine of antiquity is also basedby Hacı Paşa. While forming Müntahab-ı Şifâ which he wrote largelythrough narrating his own medical applications, Hacı Paşa especiallyexplained the exclusive names of the physicians and the scholars ofboth from Antique Age of the West and Middle Age of the East.Aristoteles, Hippokrates, Rufus of Ephesos, Galenos are some of thefamous physicians of the ancient western medicine, which he cited inthis work. Hacı Paşa notedly stated that he cited some of the methodsof treating of some diseases from these physicians and scholars andhe applied those specific treatment methods on the patients before he suggested them. While transferring these treatment methods,Hacı Paşa firstly stated in detail which physician he got his formulafrom, the compositions of the simple and complex medicines he said,the treatment of these diseases and how they should be applied. Inthis article, the theoretical and practical knowledge in the content ofMüntahab-ı Şifâ will be compared with the knowledge of the westernmedicine of antiquity, so the medical literature of the period will beexamined.