Salır Türkçesinin iki yüzyılı hakkında bazı tespitler

Özet

Çin Halk Cumhuriyetinde Yeni Uygur Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, ÖzbekTürkçesi, Tatar Türkçesi, Tuva Türkçesi, Sarı Uygur Türkçesi ve Fu-yü Kırgız Türkçesi ilebirlikte konuşulan dokuz Türk lehçesinden biri olan Salır Türkçesi; sözvarlığı açısındanbüyük bir öneme sahiptir. Sözvarlığının içinde Moğolca, Çince, Tibetçe, Arapça, Farsça,Yunanca, Rusça vb. dillere ait kelimeler yer aldığı gibi yukarıdaki zikredilen Türk lehçelerineait kelimeler de bulunmaktadır. Salır Türkçesinin bu dil ve lehçelerden kelime alıntılamasıbu diller ve lehçelerle tarihin belli dönemlerinde dil ilişkisi içerisinde bulunduğunu gösterir.Salır Türkçesinin sözvarlığı açısından dikkat çeken bir yanı da sözvarlığının on dokuzuncu veyirminci yüzyıllarda bazı farklılıklar göstermesidir. İşte bu çalışmada bu farklılıklar üzerindedurmaya çalışacağız. Bu farklılıkları tespit ederken on dokuzuncu yüzyıl Salır Türkçesihakkındaki kaynaklarımız olan Grigoriy Nikolayeviç Potaninin Tangutsko-Tibetskayaokraina Kitaya i tsentralnaya Mongoliya adlı çalışmasından ve William WoodvilleRockhillin Diary of a Journey through Mongolia and Tibet in 1891 and 1892 adlı eserindenyararlandık. Salır Türkçesinin yirminci yüzyıldaki sözvarlığı için ise Lianyun Línin Sālā-Hàn Hàn-Sālā Cíhuì, Susanne [Zsuzsa] Kakukun Un vocabulaire salar ve Textes salar veEdhem Rahimoviç Tenişevin Salarskiy yazık ve Salarskiye tekstı, Abdurrişid YakupunAn Ili Salar Vocabulary adlı yayınlarını ve Pekinde hazırlanan Zhongguo tujueyuzu yuyancihuiji adlı çalışmayı kullandık.

Abstract

Salir Turkish, which is one of nine Turkish dialects spoken along with New UyghurTurkish, Kazakh Turkish, Kyrgyz Turkish, Uzbek Turkish, Tatar Turkish, Tuvan Turkish,Yugur Turkish, and Fu-yu Kyrgyz Turkish in the People s Republic of China, has greatsignifcance in terms of vocabulary. Besides including vocabulary from Mongol, Chinese,Tibetan, Arabic, Persian, Greek, Russian, etc. in its vocabulary, it also has vocabulary fromother Turkish dialects. That Salir Turkish borrowed vocabulary from these languages anddialects indicates that it used to be in a lingual relationship with these languages at somespecifc periods of history. One more aspect of Salir Turkish which attracts attention in termsof vocabulary is that its vocabulary ranges in the nineteenth and twentieth centuries. Likethat, we will try to give emphasis to these differences in this study. While identifying thesedifferences, we have made use of the study called Tangutsko-Tibetskaya okraina Kitaya itsentral naya Mongoliya from Grigoriy Nikolayeviç Potanin and the work of art called Diaryof a Journey through Mongolia and Tibet in 1891 and 1892 from William Woodville Rockhill, which are our resources regarding nineteenth-century Salır Turkish. And as to the vocabularyof Salir Turkish in the twentieth century, we have used the publications called Sālā-Hàn Hàn-Sālā Cíhuì from Lianyun Lín, Un vocabulaire salar and Textes salar from Susanne [Zsuzsa]Kakuk, Salarskiy yazık and Salarskiye Tekstı from Edhem Rahimoviç Tenişev, An Ili SalarVocabulary from Abdurişid Yakup and Zhongguo tujueyuzu yuyan cihuiji which is preparedin Pekin.