Seyfüddîn el-Âmidî’nin Mu‛tezile’ye Yönelik Eleştirileri

Özet

İslam düşünce geleneğinde mezhep-lerin tarihsel hafızaları muhatap veya muhalif oldukları ekollerden etkilen-mektedir. Eş‛arîliğin tarihsel süre-cinde Mu‛tezile ile olan ilişkisi, mez-hebi hafıza ve bunun neden olduğu algının tezahürleri üzerinden ilerle-mektedir. İmam Eş‛arî’nin kırklı yaş-larında Mu‛tezile’den ayrılmasıyla başlayan süreç, iki mezhebi sürekli karşı karşıya getirmiştir. Bu araş-tırma, Mısır-Şam bölgesinde Eş‛arîli-ğin Mu‛tezile’yi algılayış biçimini, Seyfüddîn el-Âmidî üzerinden değer-lendirmeyi amaçlamaktadır. İslam Mezhepleri Tarihi araştırmalarında kullanılan şahıslar üzerinde derin-leşme prensibini merkeze almakta-dır. Çünkü, Âmidî’nin Mısır-Şam Eş‛arîliği çerçevesinde kendine has bir konuma sahip olması Mu‛tezile eleştirilerini daha da önemli hale ge-tirmektedir. Âmidî, incelediği pek çok konuda Mu‛tezile’nin görüşlerine yer verip çoğu kez eleştirmekte bazen de doğru bulmaktadır. Eleştirilerinde kimi zaman genelleyerek Mu‛tezile ol-gusunu öne çıkarırken bazen de isim isim Mu‛tezilî bilginlere yer vermekte-dir. Âmidî’nin Mu‛tezile’ye yönelik eleştirilerinin başında bilgi kuramına dair meseleler gelmektedir. Mu‛tezilî akılcılığına karşı felsefi bir akılcılığı öne çıkarmaktadır. Âmidî’nin Mu‛te-zile’ye yönelttiği eleştirilerinin ikinci ana sahası kelâmî konular üzerine-dir. Bu gerilimin temelinde ise Allah tasavvuru yatmaktadır. Âmidî’nin Mu‛tezile’ye yönelik eleştirileri felsefi birikiminden, Eş‛arî kimliğinden ve özgün ilmi yaklaşımından beslen-mektedir.

Abstract

In the tradition of Islamic thought, the historical memories of the sects are af-fected by the sects they are dealing with or opposed. In the historical process of Ash‛arism, its relationship with Mu‛ta-zila proceeds through the sectarian me-mory and the manifestations of the per-ception it causes. The process that star-ted with Imam As‛harī's departure from Mu‛tazila in his forties brought the two sects into conflict. This research aims to evaluate the Ash‛arism's perception of Mu‛tazila in the Egypt-Damascus region through Sayf al-Dīn al-Āmidī. It focuses on the principle of deepening on the in-dividuals used in the History of Islamic Sects research. Because the fact that al-Āmidī has a unique position within the framework of Egypt-Damascus Ash‛a-rism makes the criticism of Mu‛tazila even more important. Al-Āmidī gives place to the views of Mu‛tazila on many issues he examines and often criticizes it and sometimes finds it correct. While he sometimes generalizes and highlig-hts the Mu‛tazila phenomenon in his criticisms, he sometimes includes Muʿtazilite scholars by name. At the fo-refront of al-Āmidī’s criticisms of Mu‛ta-zila are the issues related to the theory of knowledge. He puts forward a philo-sophical rationality against the Mu‛ta-zila rationalism. The second main field of al-Āmidī’s criticisms of Mu‛tazila is on theological issues. On the basis of this tension lies the imagination of God. Al-Āmidī’s criticisms of Mu‛tazila are fed by his philosophical background, Ash‛arī identity, and his original scientific app-roach.