Mevlânâ’nın Dîvânında “Kut”lu Ceylan Motifi 

Özet

Geyik Türk kültürünün en önemli motiflerindendir. İslamöncesi dönemde Türkler arasında ongun olarak kabul görmüş ve"kut"lu bir hayvan olduğuna inanılmıştır. Zaman içerisindegeyikler hakkında çeşitli mit ve efsaneler ortaya çıkmış; buanlatılar şifâhî kültüre sahip Türkler arasında nesilden nesileaktarılmıştır. Tanrı ile irtibatlı olduğu düşünülen geyikgenellikle iyilik getiren bir hayvan olarak kabul görmüştür.Halı, kilim ve taş baskı örtülerin vazgeçilmez motiflerinden biriolan geyik Türkler’in İslâmiyet’i kabulüyle birlikte yavaş yavaşmitolojik karakterini terk etmeye başlamıştır. XIV. yüzyıldaAnadolu sahasında ortaya çıkan geyik destanlarında avcıdankaçan mazlum bir av hayvanıdır ancak mucizevi şekilde dilegelip Hz. Peygamber’i tasdik etmiştir. Osmanlı şiirinde isegeyik tamamen mitolojik özelliklerinden sıyrılarak yerini dahaküçük bir tür olan âhû yani ceylana bırakır. Âhû, gözleriningüzelliği ve saçtığı misk kokusuyla Osmanlı şâirlerinin en çokrağbet ettiği teşbih unsurlarından biri olmuştur. XIII. asrınmutasavvıf şâirlerinden Mevlânâ’nın dîvânında göz ve misk ilesunulan âhû imgesinin yanında Orta Asya Türk kültüründenizler taşıyan bir ceylan motifi de mevcuttur. Dîvândaki ilgilibeyitler tespit edilerek “kut”lu ceylan motifi tahlil edilmiştir.Bu imgenin temsil ettiği unsurlar ortaya konmuş ve işaret ettiğitasavvufi anlamlar açıklanmaya çalışılmıştır.

Abstract

Deer is one of the most important motifs of Turkishculture. In the pre-Islamic period, it was accepted as totemamong the Turks and was believed to be a "blessed"animal. Over time, various myths and legends about deerhave emerged and these narratives have been passed downfrom generation to generation among Turks who have averbal culture. Deer, which was thought to be connectedwith God, was generally accepted as a benevolent animal.Deer, which is one of the indispensable motifs of carpets,rugs and lithographs, has gradually started to abandon itsmythological character with the acceptance of Islam by theTurks. It is an oppressed game animal that escaped fromthe hunter in the deer epics that emerged in the Anatolianfield in the 14th century, but it miraculously came to thefore and approved Prophet Muhammad. In Ottomanpoetry, the deer is completely stripped of its mythologicalfeatures and is replaced by a smaller species, āhū, thegazelle. With the beauty of his eyes and the scent of musk,āhū became one of the most sought-after elements of simileby Ottoman poets. In addition to the āhū image presentedwith eyes and musk in the dīwān of Rumi, one of the 13thcentury sufi poets, there is also a gazelle motif bearingtraces of Central Asian Turkish culture. The relevantcouplets in the dīwān were determined and the motif of"blessed gazelle" was analyzed. The elements representedby this image have been revealed and the mysticalmeanings it points to have been tried to be explained.