DAMAKSILLAŞMA VE [ÖNDİL] ÜZERİNE: TÜRKÇE VE KARAYCA UYUMLARINDAKİ ÖRTÜŞME

Özet

Bu çalışma, Türkiye Türkçesinde ve Kuzeybatı Karaycasındauyuma giren ve girmeyen sesleri karşılaştırmakta ve uyumcahedeflenen özelliğin (yani uyum sürecinde aynılığı hedeflenenözelliğin) iki lehçede de ünlülere ait bir dilönü özelliğiolduğunu savunmaktadır. Çalışma, sesbilimde “damaksıl”,“damaksıllaşmış” ve “önekaymış” olmayı ayırt etmekte veuyumdaki hedef özelliğin “damaksıllaşmış” ile ilgili olan[öndil] olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Bilindiği gibiTürkçede devinimsel uyum, sözcükte devinimsellik açısındanünlüler arasında uyuşma gerektirir (örn. Yavaş, 1980;Kardeştuncer, 1983; Ergenç, 1995; Kabak, 2011). Ancak kimiöndil ünsüzleri uyumla etkileşerek uyumda hedeflenen özelliği[arkadil]den [öndil]e dönüştürmektedir (Levi, 2002). Diğerbir taraftan, özellik açısından /i/ ile örtüştüğü düşünülen /j/sesbirimi, uyumla herhangi bir etkileşime girmemektedir. Buyansızlık, /j/ ve /i/ seslerinin tümüyle aynı özelliklere sahipolmadığını göstermektedir. Çalışma, bu nedenle, /j/’nin(yalnızca seslemsel olarak /i/’den farklı) bir yarıünlü olduğugörüşünü (örn. Clements ve Sezer, 1982) sorgulamakta ve/j/’nin Türkçe ve Karaycadaki davranışından yola çıkarakuyum ve damaksıllaşma arasındaki etkileşimi araştırmaktadır.Çalışma, Ünlü-yeri Kuramı (Vowel-place Theory, Clements veHume, 1995) çerçevesinde bir öneri sunmakta; betimleyici,durum belirleyici bir yöntem izlemektedir. Çalışmanınsonuçları ise şu şekildedir: (i) Türkçedeki /j/ akıcı bir ünsüzken,Karaycadaki /j/ bir yarıünlüdür, (ii) hem Türkçede hem deKaraycada uyumun hedeflediği özellik [öndil], yani ünlülereait dilönüdür, (iii) Türkçede ünlü uyumuna, bu özelliği içerenünsüzler de katılabilir, (iv) damaksıl, damaksıllaşmış veönekaymış ayrımının yapılması sesbilimsel olarak gereklidir,(v) sesleri ayırt edici sesbilgisel özellikler sesbilimsel süreçleriaçıklamada önemli rollere sahiptir.

Abstract

This study compares the segments involved in the harmony processes with those that are excluded from the harmony in Turkey Turkish and Northwest Karaim, and argues that the target feature in the harmony process, a type of phonological agreement, is [front] in both dialects. The study distinguishes [palatal], [palatalized], and [fronted] from each other, and aims to show that what is targeted in the Turkic harmonies is [front], which platalization (and [palatalized]) is also involved in. As is known, Turkish backness harmony requires that all vowels in a word agree in terms of the backness/frontness dimension (e.g. Yavaş, 1980; Kardeştuncer, 1983; Ergenç, 1995; Kabak, 2011). Interestingly however, some consonants can also change the target feature from [back] to [front] in the harmony (cf. Levi, 2002). On the other hand, the Turkish /j/, which is claimed to be identical to /i/ in terms of articulation, is not involved in the harmony: It is transparent. This implies that /j/ and /i/ must not have identical features completely. The study, therefore, revisits the view that /j/ is a glide which differs from /i/ concerning the syllable structure only (e.g. Clements and Sezer, 1982), and investigates the interaction between palatalization and harmony by considering the behavior of /j/ in the Turkish and Karaim harmonies. The study provides an analysis in the line of V-place Theory (Clements and Hume, 1995) and highlights the need for distinctive fetaures in order to account for phonological processes such as harmony. The conclusions of the study are as follows: (i) Turkish /j/ is a true consonant, a liquid, whereas the Karaim /j/ is a glide, (ii) both Turkish vowel harmony and Karaim consonant harmony target [front], a V-place feature, (iii) Turkish consonants including this feature are involved in the harmony, (iv) phonological processes show that palatal, palatalized, and fronted are three distinct phenomena, and (v) phonological processes may refer to phonetic features.