Kur’ân’a Göre Toplumsal Tabakalaşma

Özet

Toplum, Kur’ân’ın temel konuları arasındadır. Toplumsal tabakalaşma, sosyal bir yapılanma olup tarihte yer almış tüm toplumlarda mevcuttur. Her toplum, tabakalaşma sebebiyle bünyesinde görünür ve görünmez eşitsizlikleri barındırmaktadır. Toplumdaki ekonomik ve sosyal eşitsizlikler tabakalaşmaya sebep olmaktadır. Tabakalaşma bireysel ve toplumsal eşitsizliklerin sonucudur. Tabakalaşma olgusu olumsuz sosyal ve ekonomik etkileri sebebiyle Kur’ân’da eleştirilmiştir. Peygamberlerlerin sınıfsız ve adil toplum inşâ etmek için gönderildikleri beşerî toplumlarda, üst tabakayı oluşturan mele, mütref ve müstekbir sınıfları, ilahi mesajlara karşı koymak ve peygamberleri engellemek için sistematik çabalar göstermişlerdir. Peygamberlerden sonra ise ehl-i kitap toplumsal yapı içinde dinin müntesiplerinden oluşan, erbâb ruhbân ve ahbâr sınıfı, dünyevî menfaatleri için nübüvvet misyonunu bozmak ve vahyi tahrif etmek için gayret sarf etmiştir. Toplumsal yapıda üst tabakada yer alan mele ve mütref tipolojisi ile ehl-i kitap dindar toplumsal yapı içerisinde üst tabaka oluşturan ahbâr erbâb ve ruhbân sınıfları arasında benzerlikler bulunmaktadır. Birisi, peygamberler hayatta iken peygamberlerin misyonuna karşı çıkarken diğeri de peygamberler vefât ettikten sonra nübüvvetin misyonunu bozmaya çalışmıştır. Alt tabakada ise tarih boyunca mustaz’aflar, erâzîl, süfehâ, köleler, fakir ve miskînler sınıfı var olmuştur. Kur’ân’nın eleştirdiği mele, mütref, müstekbir ile ahbâr ruhbân ve erbâb sınıfları, desteklediği müstaz’af sınıfları, toplumsal tabakalaşmayı ifade etmektedir. Kur’ân’da mele, mütref ve müstekbir sınıfı, helak ile birlikte zikredilmiş, ahbâr, ruhbân ve erbâb sınıfı da şiddetle kınanmıştır. Bu sebeple Kur’ân, önceki vahyin müntesiplerine olduğu gibi Müslümanlar için de bir eleştiri kitabıdır. Bu çalışmada Kur’ân’da toplumsal tabakalaşma olgusu, betimsel analiz çerçevesinde sosyal sınıf ya da zümre ifade eden kavramlar bağlamında incelenmiştir.

Abstract

Society is among the basic subjects of the Qurʾān. In the human societies where the prophets were sent to build a classless and fair society, the upper strata of mala’, mutraf and mustakbir classes made systematic efforts to oppose the divine messages and prevent the prophets. After the prophets, the class of akhbār, ruhbān and arbāb, consisting of followers of religion in the social structure, made an effort to disrupt the mission of prophethood and falsify the revelation for their interests. Compared to the followers of the previous revelations, the Qurʾān is a book of self criticism for Muslims. For this reason, there are similarities between the malaʾ and mutraf typology in the upper strata and the akhbār, ruhbān and arbāb, which form the upper stratum within the religious People of the Book. While one of them opposed the mission of the prophet who were alive, the other one tried to disrupt the mission of the prophethood, after the prophet passed away. On the other hand, in the lower strata: the mustad’af, scoundrals, slaves, and the poor have existed throughout history. The concepts of malaʾ, mutraf and mustakbir, akhbār, ruhbān and arbāb, which the Qurʾān criticize, express stratification. In the Qurʾān the class of malaʾ, mutraf and mustakbir are mentioned together with akhbār and the class of ruhbān and arbāb are also severely condemned. For this reason, the Qurʾān is a book of criticism for Muslims as well as for the followers of the previous revelation. In this study, the phenomenon of stratification in the Qurʾān is examined in the context of concepts expressing social class and groups.